Ik mag graag naar natuurdocumentaires kijken. Het is zo heerlijk rustgevend om te staren naar een lome leeuw onder een savanneboompje, of naar een spin die stoïcijns een ingenieus web in elkaar flanst. Tal van dergelijke verrukkelijke programma’s op National Geographic of Discovery dragen kreten als ‘wild‘ of ‘untamed‘ in de titel. Logisch, ze moeten de suggestie wekken dat ze de kijker uit zijn veilige en gezapige burgermanswereld meevoeren naar spannende exotische oorden. Maar wie nuchter naar deze documentaires kijkt weet beter. Het is die zogenaamd wilde en ongetemde wereld die heerlijk gezapig is. Luiheid troef in de natuur; lekkere, louterende luiheid. En ik laat me dus graag meevoeren in die gezapige burgermanswereld van leeuwen, spinnen, krokodillen, zwaardvissen en pijlgifkikkers.

Met een siddering van voorpret schoof ik daarom onlangs de eerste aflevering van de alom bejubelde BBC-documentaire Life in mijn dvd-speler. Uiteraard met de bronzen vertelstem van de eeuwige David Attenborough – vast ingrediënt van de lome vreugde van elke natuurdocumentaire. En met werkelijk spectaculaire beelden, kijk maar:

Het beloofde dus een rustgevend avondje documentairepret te worden. En inderdaad stelden de beelden niet teleur – die waren schitterend – en de stem van Attenborough evenmin – die was weer zeer brons. Toch lukte het me niet om in de verwachte leeuwenluiheid te geraken. Daarvoor was het commentaar te tenenkrommend. Hilarisch, ook. De toon wordt al bij de eerste allereerste beelden gezet. Je ziet de aarde van ver af, en hoort Attenborough dan zeggen:

Onze planeet telt wel 30 miljoen verschillende dier- en plantensoorten. Ze zitten allemaal gevangen in hun levenslange strijd om overleving.

Arme stakkers, dacht ik, wat een ellende. Ik zag meteen uitgemergelde cavia’s in tredmolens voor me, droevig kijkende makaken die knokken om de laatste bes van een dorre boom, verwelkte begonia’s in hun barre gevangenschap op het balkon van een seniorenflat. Maar de beelden die ik vervolgens zag, bleken helemaal niet zo sinister. Je ziet dolfijnen voor de kust van Florida, die zich vrolijk kirrend tegoed doen aan een school vissen. Vooruit, voor die school vissen is het inderdaad een strijd om te overleven. Maar zelfs nadat alle dolfijnen hun buik vol hadden gegeten bleef die school nog groot genoeg en zwom ongestoord voort in de rijke blauwe massa Atlantisch zeewater.

En zo gaat Life een uur lang voort. Als je het geluid uitzet, zie je een kleurrijke planeet die al die 30 miljoen tevreden plant- en diersoorten overvloedig voorziet van voedsel, zuurstof en zonlicht. Maar zet je het geluid weer aan, dan hoor je Attenborough raaskallen over schaarste, barre omstandigheden en een woeste strijd op leven en dood voor een klein kloteplekje onder de zon. Zie je kapucijnaapjes met veel geduld en verbluffend vernuft een harde noot kraken, dan hoor je de commentaarstem onheilspellend spreken over een “intense, eeuwenlange strijd tussen dieren en planten”.

Ooit interviewde ik de primatoloog Frans de Waal, en die typeerde deze manier van naar de natuur kijken als ‘calvinistische sociobiologie’ – een soort van darwinisme dat uitgaat van een intrinsieke verdorvenheid van de natuur, dat werd gepopulariseerd door lieden als Thomas Huxley en recenter Richard Dawkins. Ik citeer uit dat interview met De Waal in Filosofie Magazine:

“Kijk, ik kom uit het katholieke zuiden, en het calvinisme heeft mij om die reden ook nooit aangetrokken. Ik zie dat als een religie die ons probeert aan te praten dat we van nature slecht zijn. Misschien is de huxleyaanse evolutiebiologie daarom ook vooral zo belangrijk geweest in de protestantse Angelsaksische wereld. Dat hele idee van de natuur als bloederig strijdtoneel was elders helemaal niet zo invloedrijk. In het Oosten bestaat die notie zelfs amper; daar wordt juist de harmonie in de natuur benadrukt.”

Je kunt zeggen: het is maar hoe je er tegen aankijkt. Je kunt uiteraard best strijd in de natuur ontdekken, en wreedheid, meedogenloosheid. Maar juist in Life is het zo verbijsterend, dat de prachtige beelden een heel andere kant van de natuur laten zien: geen schaarste maar overvloed, geen bittere strijd op leven en dood maar kalme acceptatie van wat de voorzienigheid schenkt, geen agressief egocentrisme, maar zorgzaamheid en opofferingsgezindheid. De dramatische commentaren zijn bij dergelijke beelden ronduit potsierlijk. Met als hilarisch dieptepunt de slotscène van de eerste aflevering. Je ziet een oerang-oetanmoeder en haar jong tevreden en loom op een tak zitten, op het gemakje de handen uitstrekkend naar een van de vele rijpe vruchten aan de boom. En dan dreunt Attenborough met zijn bronzen stem de pathetische uitsmijter op:

Maar de uitdagingen van het leven overwinnen, of dat nu voedsel zoeken is of vijanden afschudden heeft enkel zin als met de laatste uitdaging kan worden afgerekend. (…) alle dieren streven naar dat ene ultieme doel: hun genen doorgeven en de overleving van de volgende generatie zeker stellen. Uiteindelijk is dat waar het leven in de natuur om draait.

Ik viel bijna van mijn luie stoel van het lachen toen ik dat hoorde, en als de oerang-oetans het hadden kunnen horen en begrijpen, waren zij ongetwijfeld ook van hun luie tak gevallen. Life werd door de BBC uitgezonden in het kader van het voorbije Darwin-jaar. Ik kan me geen effectievere methode bedenken om de eerbiedwaardige erfenis van deze grote bioloog belachelijk te maken.