Levensles uit Kells
augustus 23, 2011 in Mooi
Na mijn klaagzang laatst over de vlakheid van veel 3D-films, nu een lofzang op een alles behalve vlakke 2D-film die ik pas zag: Brendan & the Secret of Kells. Voor een habbekrats te koop op dvd, schaf ‘em maar zonder aarzelen aan. Deze animatiefilm vertelt de fictieve ontstaansgeschiedenis van een boek dat wel echt bestaat: ‘the Book of Kells’, een handgeschreven en geïllustreerd evangeliarium uit de vroege Middeleeuwen. Tegenwoordig wordt dit Ierse manuscript tentoongesteld in Trinity College, Dublin. Het boek is beroemd vanwege de verbluffend gedetailleerde illustraties en initialen. De film maakt gebruik van eenzelfde kleurrijke en virtuoze beeldtaal. Alleen al de sprankelende beelden maken Brendan & The Secret of Kells het bekijken waard. Maar het is het niet minder fijnzinnige verhaal dat de film zijn diepte geeft.
Op de valreep bezocht ik gisteren de tentoonstelling Ongekende schoonheid in Museum Catharijneconvent in Utrecht. Deze tentoonstelling bevat een veelzijdige en kleurrijke selectie van iconen uit Macedonië. Uiteraard biedt het Catharijneconvent, zoals het een goed museum betaamt, gaandeweg ook allerlei leerzame wetenswaardigheden over de oosters-orthodoxe kerken waarin deze bijzondere vorm van heiligenverering zo wijdverbreid is, over de culturele en historische context in Macedonië, enzovoort. Maar wat mij toch opviel, was hoe weinig grip al die heel nuttige achtergrondinformatie eigenlijk krijgt op de iconen. Die zijn niet echt te begrijpen met een cultuurhistorische of kunstkritische bril. Iconen zijn werkelijk van een andere orde – ja, ze zijn, zoals de oosters-orthodoxen zeggen, geen afbeelding van de heilige, maar de heilige zelf. Om iets van dat mysterie te begrijpen moet je ze bekijken met de onbevangen verwondering waarmee ze ook gemaakt zijn. Moet je het verhaal van de oudtestamentische profeet Elia kennen wanneer je naar de adembenemende icoon van diens hemelvaart kijkt, moet je iets van de symboliek van kleurgebruik weten? Welnee – je moet het knallende oranjerood gewoon op je in laten werken, en het bijbehorende verhaal wordt je vanzelf verteld. Moet je weten hoe het komt dat de Moeder Gods op één icoon met drie handen wordt afgebeeld? Het is een boeiend verhaal, over de heilige Johannes van Damascus wiens hand werd afgehakt, maar die na te bidden bij een icoon van Maria een nieuwe hand kreeg. Maar in feite volstaat het besef dat de Moeder Gods ook de moeder aller moeders is, en dat zij in haar eindeloze zorgzaamheid nooit handen tekort komt. De bijgeleverde informatie vormt een aardig venster op de tijd en context van deze iconen, maar het boeiendste wat de tentoonstelling te bieden heeft is de ontdekking, op de eerste plaats door het hart, van wat iconen werkelijk zijn: vensters op eeuwige waarheden.
Niet lullig bedoeld, hoor – of nou ja: eigenlijk toch wel – maar de mooiste, ontroerendste en indrukwekkendste scène van de nieuwe Narnia-film, The Voyage of the Dawn Treader, is zonder twijfel de aftiteling. Na twee uur duizelingwekkende computeranimaties – uiteraard in 3D, want 3D is het nieuwe en onwrikbare Hollywood-dogma – is het ronduit een verademing om bij de credits getrakteerd te worden op een onmiskenbaar eerbetoon aan de in 2008 overleden illustratrice Pauline Baynes. Zij was letterlijk en figuurlijk beeldbepalend voor de kinderboekenreeks van C.S. Lewis. Zij maakte er, in de originele uitgave althans, de tekeningen bij: eenvoudig maar speels, klassiek, en in zalig 2D.
