De drogreden van de zure melk

Voor cultuurpessimisme geldt, vind ik, wat voor alle geneugten des levens geldt: geniet, maar gebruik met mate. Je kunt eraan verslaafd raken, en dan word je een onuitstaanbaar mens, maar anderzijds: geheelonthouders zijn doorgaans ook maar nare mensen. Wie zich nooit eens – al is het maar thuis op de bank, of in de kroeg met vrienden – te buiten gaat aan de gedachte dat onze wereld naar de ratsmodee gaat, die mist toch echt iets essentieels.

Deel van de cartoon op xkcd.com (klik voor de volledige afbeelding)
Deel van de cartoon op xkcd.com (klik voor de volledige afbeelding)

Ik begin erover, omdat ik deze cartoon zag op xkcd.com. Een ellenlange opsomming van cultuurpessimistische citaten uit de late negentiende en vroege twintigste eeuw. Altijd leuk en relativerend natuurlijk, om te lezen dat men in een tijd lang vóór Twitter al klaagde over “a multitude of rapid and short notes“.

Toch overtuigt het plaatje me niet. Wat het, denk ik, ongeveer probeert te zeggen, is dit: “Zie je nou wel, vroeger – in een tijd die velen nu idealiseren – maakte men zich ook al zorgen over de verwoestende werking van technologische vooruitgang, het bederf van zeden, cultureel, sociaal en cognitief verval, de teloorgang van de jeugd, enzovoort, enzovoort. Hun zorgen zijn ook schromelijk overdreven gebleken, dus dat zullen de zorgen van somberaars nu ook wel zijn. Anders gezegd: cultuurpessimisme is van alle tijden, en dus moeten de claims wel onwaar zijn.”

Mij lijkt dit een onzuivere redenatie. Een oud liedje is niet per se een onwaar liedje. Je zou het “de drogreden van de zure melk” kunnen noemen. Je hebt ‘em ongetwijfeld ook wel eens gehoord: “Toen de eerste stoomtreinen gingen rijden, waren mensen bang dat de koeien daar zo van zouden schrikken dat ze zure melk gingen geven! Ha ha, hoe onnozel!”

Van treinen en koeienMaar ik vind de gedachte dat de koeien zich wel eens een hoedje konden schrikken van zo’n stoomlocomotief helemaal zo gek niet. Op z’n minst was de zorg destijds alleszins begrijpelijk en zelfs redelijk. Daarbij: wie kan mij het onderzoek tonen waaruit blijkt dat de melk niet zuurder is geworden sindsdien?

Iets algemener gesteld: als ik al die oude citaten lees, dan vind ik het helemaal niet zo vanzelfsprekend dat hun zorgen onterecht of overdreven waren. Sterker nog, ik kan me maar moeilijk aan de indruk onttrekken dat die cultuurpessimisten gelijk hebben gekregen. Het pessimisme is niet van gisteren, maar aan de andere kant zijn de problemen en uitdagingen van nu dat evenmin: ook die hebben een lange geschiedenis. De xkcd-cartoon biedt citaten uit een tijdgewricht waarin industrialisatie zijn tol ging eisen, dat moderne massamedia opkwamen, er grote verschuivingen kwamen in de sociale en politieke ordening – kortom, uit een tijdgewricht waarin onze eigen tijd geconcipieerd werd. Dus het is niet zo vreemd dat het pessimisme van toen zo veel op het pessimisme van nu lijkt. Door te wijzen op de overeenkomst, bewijs je enkel dat er toen ook mensen waren met voldoende gezond verstand om de bewierookte vooruitgang met argusogen te bekijken.

Het cultuurpessimisme bestrijd je niet met de drogreden van de zure melk. Zie het liever als wijn. Cultuurpessimisme kan ook te wrang zijn; en overconsumptie tast je beoordelingsvermogen aan – zozeer, dat je zelfs die wrangheid niet meer opmerkt.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *