De laatste mars van Lewis

Vandaag precies een halve eeuw geleden werd de oudste boom van het bos geveld. De Oosterse wijsheid dat één boom die valt meer lawaai maakt dan een heel bos dat groeit, ging hier niet op. Deze oude boom viel in stilte. Zo hij al geluid had gemaakt – en dat moet wel, want hij was een lange en imposante verschijning – werd dat overstemd door een pistoolschot dat bijna op hetzelfde moment aan de andere kant van de oceaan klonk. De aandacht van de gehele wereld fixeerde zich als één groot rood oog op Dallas, Texas. De laatste mars van Clive Staples Lewis, die eindigde op zijn slaapkamervloer in Risinghurst bij Oxford, bleef goeddeels onopgemerkt.

C.S. Lewis

Er wordt wel gezegd dat C.S. Lewis de inspiratiebron is geweest voor het karakter van Boombaard in het boek De twee torens, het tweede deel van de beroemde trilogie In de ban van de ring van J.R.R. Tolkien. Met name Lewis’ plechtige, bombastische manier van spreken zien we terug in de ‘boomherder’ of ent, een reusachtig boomachtig wezen. Boombaard praat traag en bedachtzaam, met veel diepe Hrums en Burarums in zijn zinnen.

De tragiek van de entvrouwen

Boombaard, zoals verbeeld in de verfilming van The Two Towers.
Boombaard, zoals verbeeld in de verfilming van The Two Towers.

Ik dacht altijd dat Tolkien zijn vriend Lewis daarmee een beetje op de hak nam. De ent is op het eerste gezicht toch een goeiige, slome lobbes, een tragikomisch figuur. Maar toevallig ben ik juist het boek aan het herlezen, en het valt me nu op dat Tolkien toch met veel eerbied over Boombaard en de enten schrijft. Boombaard wordt beschreven als het oudste levende wezen van Midden-Aarde, hij is wijs, gelijkmoedig en poëtisch, maar bij tijd en wijle ook angstaanjagend. En misschien toch meer tragisch dan komisch. Met name vanwege de mysterieuze verdwijning van de entvrouwen, waardoor de soort met uitsterven bedreigd wordt, en – belangrijker nog – die Boombaard een eenzame figuur maken, die sterk verlangt naar het (terug-)vinden van zijn wederhelft. Dat detail is betekenisvol in het licht van de biografie van Lewis. In de tijd dat Tolkien De twee torens schreef gold Lewis nog als een verstokte vrijgezel. Toen het boek verscheen in 1955 had hij zijn entvrouw, Joy Gresham, inmiddels gevonden. De hereniging was van korte duur, zoals iedereen weet die de film Shadowlands heeft gezien, of A Grief Observed heeft gelezen – Joy stierf in 1960 aan kanker.

Van Birnam naar Fangorn

Niet alleen is de personage van Boombaard rijker en dieper dan een oppervlakkige lezing (of het kijken van de filmversie) doet vermoeden, ook zijn betekenis in het verhaal moet niet onderschat worden. Boombaard is meer dan een van de vele wonderlijke figuranten, hij bewerkstelligt met zijn aanval op Isengard een keerpunt in de oorlog om de Ring. Maar meer nog: hij is een literair statement. Boombaard valt niet alleen de fictieve tovenaar Saruman aan, hij valt in feite ook Engelands beroemdste woordentovenaar aan: William Shakespeare.

Scène uit Macbeth: Het bos van Birnam 'komt tot leven'.
Scène uit Macbeth: Het bos van Birnam ‘komt tot leven’.

Tolkien had geen hoge dunk van Shakespeare. Diens toneelstukken waren volgens hem te weinig doordacht, er stak geen consistente filosofie achter. Daardoor staan zijn verhalen bol van gemiste kansen. Een duidelijk voorbeeld daarvan vindt Tolkien in Macbeth. Daarin doen de heksen onder meer de voorspelling dat aan de heerschappij van Macbeth geen einde komt “tot het grote woud van Birnam tegen hem zal opmarcheren”. Iets dat zo onwaarschijnlijk is, dat het synoniem wordt aan: met Sint-Juttemis, als Pasen en Pinksteren op één dag vallen, nooit ofte nimmer. In zijn waanzin denkt Macbeth op een goed moment echter dat het woud van Birnam inderdaad in beweging komt, maar dat blijkt zinsbegoocheling te zijn: in werkelijkheid zijn het vijandige soldaten die zich gecamoufleerd hebben met takken en bladeren uit het bos.

Dat laatste vond Tolkien een zwaktebod. Zo’n imposant en onwaarschijnlijk beeld als een marcherend woud smeekt gewoon om verwerkelijking – geen flauwekul over hersenschimmen en vermomde soldaten. Dus dat is precies wat er in De twee torens gebeurt; het woud van Fangorn komt daadwerkelijk tot leven en marcheert naar Isengard, om de machtswellusteling Saruman van zijn troon te stoten. En zo laat Tolkien zijn vriend C.S. Lewis de grote bard William Shakespeare corrigeren. Overigens: het is waarschijnlijk dat dit shakespeareaanse motief ook besproken is door de Inklings, de literaire club waarin Lewis en Tolkien zaten. Ook in Lewis’ Narnia-boek Prins Caspian komt het woud tot leven om de legers van de slechte koning een beslissende slag toe te brengen.

Burarum…

Tolkien had trouwens ook geen hoge dunk van Narnia – het lijkt erop dat hij ook wel een erg kieskeurige lezer was. Zijn waardering voor de persoon van C.S. Lewis spreekt echter overal uit, niet in de laatste plaats uit de iconische Boombaard. En ik denk dat het een terecht eerbetoon is. Lewis’ laatste mars mag wat onopgemerkt zijn gebleven door de gebeurtenissen in Dallas op 22 november 1963; ook hij is meer dan een figurant gebleken in de twintigste-eeuwse geschiedenis. Zijn boeken, zowel zijn fictie als non-fictie, hebben het hedendaagse christelijke denken grondig beïnvloed, en blijven het (her-)lezen waard. Tegen hen die te snel buiten fundamentele waarden en waarheden rekenen, die het christendom reeds afgeschreven hebben en zich verliezen in de grillige modes van de wereld, verheft hij blijvend en krachtig zijn stem: “Burarum, don’t be hasty!

5 gedachten over “De laatste mars van Lewis

    1. Geïntrigeerd door jouw opmerking heb ik er inmiddels nog even e.e.a. op nagelezen. Ik wilde weten of ik met mijn entvrouwen-analogie de plank ver missloeg (als Lewis idd niet als ‘verstokte vrijgezel’ te typeren is), maar ik denk toch niet dat dat het geval is.

      Ten eerste wil ik opmerken dat de relatie met Jane Moore tamelijk vaag was. Hij was immers de moeder van een in de oorlog gestorven vriend, die hij beloofd had te onderhouden, die dik 25 jaar ouder was, die hij nota bene met ‘moeder’ aansprak… Of de relatie meer dan platonisch was is altijd onderwerp geweest van gesprek (onder zowel roddelaars als biografen). Maar hoe de vork ook daadwerkelijk in de steel zat: het was naar buiten toe in elk geval nooit echt een openlijke verhouding, die werd toch achter een muur van besmuikt Brits decorum gehouden. Voor zijn directe omgeving (en dus ook zijn vriend Tolkien) bleef Lewis dus een ongetrouwde professor die samenwoonde met zijn broer, en daarnaast de moeder en zus van zijn overleden vriend in zijn huis onderhield (waar iedereen verder het zijne of hare van mocht denken).

      Ten tweede een detail dat me fascineert aan het Jane Moore-verhaal: zij werd uiteindelijk dement, Lewis bleef ook toen voor haar zorgen en, toen zij eenmaal in een verpleeghuis zat, haar dagelijks bezoeken. Als je met dat in het achterhoofd kijkt naar het verhaal van Boombaard en de verloren entvrouwen, krijgt dat ook een nieuwe dramatische lading. Ik koppelde het eerst aan de geschiedenis met Joy Gresham, maar dat speelde zich af lang na de voltooiing van The Lord of the Rings, dus dat is eerder een historisch toeval. Maar theoretisch is het wel mogelijk dat Tolkien (die de boeken schreef tussen ’37 en ’49) deze episode uit het leven van Lewis in gedachten had. (Niet Moores overlijden, want dat was in ’51, maar wellicht wel de ziektegeschiedenis.) De uit het geheugen vervagende entvrouw, ver weg en onbereikbaar, als het beeld van een vrouw wiens geheugen zelf aan het vervagen is…

      Ik breng dit allemaal niet in om mijn oorspronkelijke suggestie te verdedigen, of om betweterig te doen, maar gewoon om er over door te denken. Sowieso is het risico reëel dat ik veel te veel gewicht leg op dit literaire dwarsverband; maar ik vind het gewoon intrigerend om de figuur van Lewis vanuit dit licht te bekijken. Bedankt dus nogmaals voor je opmerking!

  1. Sorry, kwam nu pas op het idee dat er wellicht geantwoord was. Tof dat je er iets aan gehad hebt, mooi dat er een lijn te leggen is tussen deze geschiedenis en de boekpersonages van de entvrouwen en dank voor je toelichting.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *