Duiding of sensatiezucht?

Arnon Grunberg hekelde de afgelopen week in zijn Volkskrant-column Voetnoot – mijns inziens zeer terecht – de wijze waarop NRC Handelsblad de militaire operaties in Libië verslaat. Hij bekritiseerde de sensatiezucht van de krant, die op haar website onder meer kopte: “Bekijk hoe Britse Tornado’s Libische tanks vernietigen”. De eerlijkheid gebiedt overigens wel te zeggen dat het aldaar getoonde filmpje niet door de NRC zelf, maar door de brave NOS vervaardigd was. En daarmee kom ik op een belangrijk punt: de journalistieke sensatiezucht is niet alleen NRC aan te wrijven, het is een veel breder verschijnsel. Ook de Volkskrant zelf doet er natuurlijk vrolijk aan mee. Vandaag trof mij in die krant een voorbeeld van sensatiezucht, en wel in het bericht over het Groningse meisje van 12 dat een kind had gekregen…

Dat nieuwsfeit zelf is natuurlijk al sensationeel genoeg – op vrijwel alle nieuwssites stond het gisteren bovenaan het lijstje meest gelezen berichten, en de publieke verontwaardiging zal nog wel even na blijven gonzen. Allerlei instanties zullen over het meisje heen gaan vallen, en daarna vast nog een zwik politici, en commentatoren en opiniemakers, en niet in de laatste plaats journalisten. Afijn: het ís ook schrijnend, daar niet van. En ik weet: verontwaardiging is per definitie selectief, er bestaat niet zoiets als a-selectieve verontwaardiging. Maar toch, ik kan in dit soort gevallen de gedachte maar moeilijk onderdrukken dat de publieke verontwaardiging over de schrijnendheid de hele zaak ook nog wat extra schrijnend maakt. Dat geldt nu voor deze Groningse tienermoeder, eerder gold het ook voor de vastgeketende Brandon, voor Laura het zeilmeisje, enzovoort.

Dat is een type sensatiezucht waar meestal de kritische pijlen op gericht worden: het nieuwsfeit zelf is dan opmerkelijk, maar ook in bepaalde opzichten delicaat, en de kritiek richt zich dan terecht op de wijze waarop de media er hun genadeloze spotlicht op werpen. Ook Grunbergs opmerkingen passen in dat kritische straatje. De kritiek richt zich dan op wat (en hoe) een journalist toont.

Maar een journalist toont niet enkel het nieuws, hij of zij duidt het als het goed is ook. Losse feiten zeggen immers niets zonder een context waarbinnen die feiten betekenis krijgen. De sensatiezucht die mij vandaag in de Volkskrant opviel, houdt verband met precies die journalistieke taak.

In de opbouw van een regulier nieuwsbericht zou die context stapsgewijs vergroot moet worden. Eerst meld je het nieuwsfeit, vervolgens vertel je zoveel mogelijk over de situatie waarin dat feit gebeurde, en tot slot schets je een bredere maatschappelijke context. Het ANP deed dat in het geval van dat Groningse meisje keurig, zoals onder meer hier te zien is. Het bericht eindigt met een relevante, bredere context, namelijk het beschikbare cijfermateriaal over hoe vaak zwangerschappen in ons land voorkomen bij zo jonge meisjes.

Maar dan de Volkskrant. Verslaggeefster Karin Sitalsing schreef een redelijk uitgebreid nieuwsbericht over deze kwestie, vandaag te lezen op p.2. De gehanteerde opbouw is ruwweg hetzelfde als het ANP-bericht. Ook in dit artikel verlaat de journalist in de laatste alinea het specifieke geval om een meer algemene context te geven. De slotalinea luidt, om precies te zijn:

“Hoe vaak zwangerschappen op zo’n jonge leeftijd voorkomen, is niet bekend. De jongste moeder ooit was de Peruaanse Lina Medina. Zij was vijf jaar, zeven maanden en drie weken toen ze in 1939 met keizersnede een zoon van ruim vier pond op de wereld zette.”

De eerste zin is al merkwaardig, want het ANP-bericht meldde wél gewoon cijfermateriaal. Blijkbaar had de journalist gewoon geen zin om het uit te zoeken: ze had op Wikipedia iets veel smeuïgers gevonden. Een moeder van vijf! Wat zeg ik? Vijf jaar, zeven maanden en drie weken! Uit Peru! Lina Medina! Die een zoon kreeg! Van vier pond! Met keizersnee! In 1939! Gossie!

Zo het al waar is (kunnen we het nog controleren, ruim zeventig jaar na dato?), vraag ik me bovenal af: waarom moet ik dit lezen in een bericht over een actuele, toch vrij ernstige zaak? Hoe biedt dit bizarre weetje mij als lezer een breder kader om het geval van dat 12-jarige meisje uit Groningen beter te begrijpen? Wat zegt dit? Dat er nog altijd een Peruaanse recordhoudster is die onze Groningse zeven jaar te snel af was? Kom nou toch! Het ene bizarre feit wordt hier likkebaardend afgezet tegen een nog veel bizarder feit. Grunberg had het over de “nauwelijks verholen geilheid” van de NRC-berichtgeving – nou, de Volkskrant zelf kan er dus ook wat van!

Maar ook dit is niet louter een probleem van één krant. Een bredere context is ook hier op z’n plaats. Dit past in een tendens waarin de duidende rol van de journalist steeds verder op de achtergrond geraakt. Veel serieuze nieuwssites – ook die van de Volkskrant – hebben tegenwoordig een rubriek ‘Opmerkelijk’. Dat gegeven op zich is opmerkelijk. Niet zozeer is het opmerkelijk dat een medium opmerkelijk nieuws aanbiedt, want als iets niet opmerkelijk zou zijn, waarom zou je het dan überhaupt opmerken? Nee, het is opmerkelijk dat opmerkelijk nieuws als een aparte categorie is gaan gelden, ook in de zich kwaliteitspers noemende media. Ongetwijfeld omdat ‘de lezer’ dat graag wil: we willen bizarre weetjes horen en kunnen doortwitteren of -facebooken, over Siamese zeslingen en mensen die hun hele gezicht bij een ongeluk verloren, over een poedel die een kleuter redt uit een brandend appartement of over een vrouw met een versteende foetus in de buik. Ja, het is onze sensatiezucht die gestild moet worden – wow, check dit, dit is echt té erg, bizar, freaky, het moet niet gekker worden – maar iedere dag wordt het gekker en gekker.

Noem me ouderwets, maar ik vind dat het de taak van de journalistiek is, ook in dit door snel nieuws gedomineerde tijdperk, om deze “nieuwsgierige weetzucht” (ik schreef eerder al over de kritiek die Augustinus daar reeds op had) zo veel mogelijk te temperen. Ik snap dat dat altijd een subtiele evenwichtskunst zal zijn, precies omdat nieuws opmerkelijk moet zijn, wil het überhaupt nieuws zijn. Maar het helpt in elk geval niet, wanneer de journalist een freakshow presenteert waar wij duiding verwachten.

2 gedachten over “Duiding of sensatiezucht?

  1. Helemaal mee eens. Het is onze sensatielust die honger heeft en wil eten. De taak van een journalist is nieuws verslaan, het feitelijke nieuws brengen en geen sensatie. Toch blijft de scheiding tussen nieuws en sensatie vaag. Wanneer is een gebeurtenis nieuws en wanneer is een gebeurtenis meer sensatie. Waar ligt de morele scheiding? Ik denk door keihard afspraken te maken. Zelf werk ik bij een lokale omroep. Zo berichtten wij bijvoorbeeld niet over zelfmoorden en worden er feiten die tot stemmingmakerij kunnen leiden bij berichten weggelaten. Zo blijven berichten feitelijk, kort en neutraal.

  2. Mee eens! Zou die sensatieberichtgeving niet louter voortkomen uit de gedachte de krant moet worden verkocht? Kranten die het sowieso al moeilijk hebben. Ze verliezen immers steeds meer lezers.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *