Een Armeens Kyrie

Al zit ik in een comfortabel verwarmde kamer, ik kan de kou in de voormalige kerk in Turkije voelen. De ademdamp van de jonge zangeres is duidelijk zichtbaar. Toch: heel koud kan het niet zijn. Mild zonlicht valt door de hoge ramen, de meeste jassen van de bezoekers hangen nonchalant open – één dame, achter de zangeres, heeft de winterjas zelfs uitgedaan en draagt die over de arm. Nee, het is iets anders. Die stem, die de ademdamp voortbrengt. Die klaaglijk galmt in de koepel met afgebladderde muurschilderingen. Kippenvel.

Het tafereel oogt spontaan, ongedwongen. We zien een groepje hoofdzakelijk jonge bezoekers – zijn het pelgrims? De hoofden van de vrouwen zijn immers eerbiedig bedekt. Maar bijna iedereen staat de filmen met de smartphone. Meer iets voor toeristen. Hoe dan ook: die ene vrouw in hun midden heft haar bede, haar rouwklacht aan. Nee, echt spontaan kan het niet zijn. Die jonge vrouw heet Nelly Gasparyan, een Armeense, ze is professioneel sopraan – op haar Youtube-kanaal zijn verder vooral video’s te zien van haar in galajurk, terwijl zij met pianobegeleiding klassieke liederen ten gehore brengt. Dit is ook niet zomaar het eerste het beste lied, maar een compositie van de 19e-eeuwse priester-componist Komitas Vardapet, een grootheid in de Armeense muziekgeschiedenis. Liturgische muziek, bekend in het christendom van alle windstreken: Heer ontferm U, Kyrie Eleison.

De plaats en tijd zijn ook te betekenisvol om toevallig te zijn. De tijd: Gasparyan uploadde het filmpje in maart dit jaar; mooi op tijd voor de honderdste gedenkdag van Armeense genocide, in april. De plaats: deze kerk, nog net geen ruïne, is de Heilige-Kruiskerk op Akdamar, een eiland in het Vanmeer in zuidoostelijk Turkije. Die kerk speelde een rol van betekenis tijdens de Armeense genocide van 1915. De Armeens-orthodoxe monniken die er leefden werden uitgemoord door de Ottomanen, de kerk werd vernield en geplunderd. Na jaren van leegstand en vandalisme kon het ternauwernood van de sloophamer gered worden. De Turkse overheid maakte er een museum van – voornamelijk om reclame te maken voor de eigen lezing van een beladen geschiedenis. Het leidde tot veel ophef. Een journalist die er kritisch over berichtte werd in 2007 doodgeschoten door een Turkse nationalist.

Haar gebed om ontferming is dus ook een welbewuste aanklacht. Een elegie voor een verdonkeremaand volk, een verduisterde geschiedenis. Of nou ja, geschiedenis: dat verdonkeremanen gaat door, tot op de dag van vandaag. De toeristen zijn welkom op Akdamar, Nelly Gasparyan mag er zingen, maar het Heilige Kruis mag de Heilige-Kruiskerk nog altijd niet dragen. Sowieso is het christendom in deze regio tanend. Syrië en Irak zijn niet ver hier vandaan. Tal van oude kerken als deze werden niet gered van bommen en sloophamers. Er zijn nauwelijks nog noodklokken over om te luiden. Wat we hier ook horen, is de stem van een snel verdwijnend christendom in de regio waar het nota bene ooit begon. Heer ontferm U: het zijn geen ijdele woorden, en christenen uit alle windstreken zingen het met deze jonge vrouw mee.

Het is koud in de nog resterende kerken van het Midden-Oosten. De verf bladdert af, en wie de stem verheft ziet de ademdampen uit de mond opstijgen. Maar kijk en luister naar het filmpje. Er is schoonheid tussen alle ellende. Hoe kwetsbaar ook. Het oorlogsgeweld kan daar uiteindelijk niet bij. De zwarte vlag van waanzin en verderf zal verwaaien, het witstenen kruis zal ooit weer uitkijken over het hemelblauwe Vanmeer, tot in verre verten. Want waar gezongen wordt, al is het een droevig lied, daar is een nieuwe morgen, een nieuw ontluiken nabij.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *