Een Hildegard die heilig mag zijn

VisionAfgelopen weekend zag ik de film Vision: Aus dem Leben der Hildegard von Bingen. Ik wist niet goed wat ik moest verwachten; ik had zeer wisselende reacties gehoord op deze film over de beroemde 12e-eeuwse mystica. Maar ik moet zeggen: ik vond het al bij al een mooie film.

Laat ik beginnen te vertellen wat ik er niet mooi aan vond – zodat ik straks tenminste positief kan eindigen. Wat me door de hele film heen stoorde, was de wijze waarop het middeleeuwse kloosterleven werd verbeeld. Voor zover ik weet, waren kloosters in die tijd bloeiende centra van wetenschap, nijverheid, politiek, ga zo maar door. Er wordt wel eens gezegd dat de universiteit er geboren is, en zelfs de vrije-markteconomie.

Maar wat zien we in Vision? Een naargeestige ruïne, donker, kaal en grauw, ver weg van de wereld, waar een handjevol sombere oude monniken en brave nonnen rondscharrelen, en de hele dag niets doen behalve wat bidden en plechtig kijken. O ja, en zichzelf geselen natuurlijk: het ontbreekt deze film niet aan allerlei sadomasochistische projecties op het monastieke leven. In feite zijn dit niet meer dan moderne fantasieën over het kloosterleven, en misschien voor een deel ook de moderne werkelijkheid van het kloosterleven (wat betreft de ruïnes en het kleine groepje oude mannetjes). Een beetje jammer, en ook volstrekt ongeloofwaardig bovendien dat binnen zo’n benauwde omgeving een zo grote geest als Hildegard kon floreren.

Ik had verwacht dat eenzelfde karikatuur van de kerkelijke autoriteiten gemaakt zouden worden – de kerk als star, boosaardig mannenbolwerk. Maar dat viel me dan weer alles mee. Natuurlijk, het klooster waar Hildegard het eerste deel van haar leven doorbrengt, wordt voornamelijk door akelige vrouwenhaters bestierd. Zij staan haar visionaire gaven aanvankelijk slechts oogluikend en louter uit eigen roemzucht toe en later zijn zij openlijk vijandig. Maar gelukkig zijn niet alle mannen rotzakken in deze film. De priester en Hildegards trouwe vriend Volmar is sympathiek en precies op de juiste momenten toch weer net geen compleet doetje. En de heilige Bernardus van Clairvaux (een jammer genoeg zeer korte cameo in de film) wordt geïntroduceerd als een vrouwenhater, maar blijkt toch de wijze, goedaardige man te zijn die hij ook echt was.

De mannen zijn dus hooguit een beetje karikaturaal, maar ik begrijp ook wel dat een film niet zonder overdrijving kan. En wat me in die portrettering opviel, was dat er wel recht werd gedaan aan een zeer wezenlijk iets in de katholieke traditie, en wel het volgende. Natuurlijk bestaat er een zekere starheid in de kerkelijke hiërarchie, een strengheid, je kunt zelfs zeggen: een scepsis. Maar dat is ook logisch: er zijn, oneerbiedig gezegd, zoveel gekken die beweren dat God rechtstreeks tot hen praat in hun dromen. Hoe weet je of je met een authentieke religieuze ervaring te maken hebt, en niet met een ordinaire psychose of regelrechte oplichterij? De kerk, als hoedster van de traditie, gaat daar logischerwijs altijd zeer terughoudend mee om – en uiteraard krijgt Hildegard daar in deze film ook mee te maken. Maar dat wil niet zeggen dat de kerk per definitie onbuigzaam, behoudzuchtig of onwelwillend is, zoals zo veel mensen vandaag menen. Vision laat zien dat de gaven van Hildegard wel degelijk welwillend werden bekeken en uiteindelijk ook erkend werden. En dat orthodoxie dus geen behoudzucht zonder meer is, maar een precaire evenwichtskunst, die voorzichtig maar gewetensvol beoefend wordt door de kerk.

In dit licht is het trouwens wel grappig om te zien hoe de trailer de plank misslaat:

Hier wordt de onzinnige suggestie gedaan dat Hildegard brak met de traditie en rebelleerde tegen de kerk. Het Dan Brown-publiek moet klaarblijkelijk ook aangesproken worden. Maar gelukkig is dat helemaal niet de toon van de film zelf – daarin wordt juist mooi getoond hoe deze vrouw op eigenzinnige maar eerbiedige wijze een plek verovert binnen die traditie.

Beeld uit VisionMaar wat me het meeste raakte aan deze film – los van de mooie beelden, de schitterende muziek en het kundige acteerwerk – was dat er überhaupt ruimte was voor een verschil tussen authentieke religieuze ervaring enerzijds, en waanzin dan wel oplichterij anderzijds. Voor veel mensen is het tegenwoordig een uitgemaakte zaak dat visioenen allemaal maar hersenspinsels zijn; zij willen niet eens meer horen van authentieke mystieke ervaring. Het dogmatische reductionisme staat het mensen niet toe om te geloven in heiligen of wonderen of mystieke vergezichten. Heiligen zijn ‘maar’ gewone mensen, wonderen zijn illusies, en mystiek is niets anders dan een archaïsche term voor psychoses.

Vision laat zich niets gelegen liggen aan dergelijke benauwde denkwijzen. Natuurlijk is de film geen kritiekloze hagiografie – hij toont ook de onhebbelijkheden en tekortkomingen van Hildegard van Bingen. Maar de film geeft de kijker in ieder geval de vrijheid en ruimte om te geloven dat Hildegard meer was dan gewoon een eigenzinnig kruidenvrouwtje. Dat zij inderdaad heilig was. Dat zij werkelijk wonderen heeft bewerkstelligd. En dat haar visioenen echt van God kwamen. Zo veel ruimdenkendheid is zeldzaam in de moderne cinema.

1 gedachte over “Een Hildegard die heilig mag zijn

  1. “Voor zover ik weet, waren kloosters in die tijd bloeiende centra van wetenschap, nijverheid, politiek, ga zo maar door. Er wordt wel eens gezegd dat de universiteit er geboren is, en zelfs de vrije-markteconomie.”

    Dat waren ze ook, maar de realiteit van het leven was geheel anders dan vandaag de dag. Er was veel ziekte, dood et cetera, en nauwelijks mogelijkheid tot communicatie, tenminste niet op de muisklik-manier van vandaag. De gemiddelde leeftijd lag laag, er was veel waarvan men niets wist. Misschien zou je de sfeer zoals die in de film geschetst wordt, kunnen opvatten, niet primair als een aanval op de kerk, maar meer als een onderdeel van het leven toen. En wellicht ten overvloede: angst hoort ook bij het leven nu, maar we worden geacht dat eruit te hebben weggepoetst. In die zin zegt de filmweergave meer iets over onze gebreken nu.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *