Een hopeloos pantheïstisch sprookje
21 december 2009 in Bedenkingen, Mooi
Jazeker, de beelden zijn adembenemend. De computeranimaties zijn fenomenaal. Ik blijf erbij dat de kwalificatie ‘levensecht’ dit genre nooit zal passen. Maar inderdaad, de film Avatar van James Cameron is een lust voor het oog, en zeer onderhoudend bovendien. Maar na bijna drie uur spektakel ging ik toch met een licht onbevredigd gevoel naar huis. En dat lag niet aan het verhaal, dat welbeschouwd tamelijk dunnetjes is, noch aan het ecologisch moralisme, dat er nogal dik bovenop ligt. Wat mij fascineerde en tegelijkertijd stoorde was iets anders. Avatar kwam op mij vooral over als een uit de hand gelopen reclamespotje voor een populair maar bedenkelijk soort pantheïsme.
Ik denk dat maar weinig mensen, wanneer zij een enquête moeten invullen over hun wereldbeschouwelijke overtuigingen, zichzelf als ‘pantheïst’ zullen kwalificeren. Maar als een scherpzinnige wetenschapper de rest van de antwoorden goed analyseert, zal hij ongetwijfeld ontdekken dat er vandaag de dag enorm veel pantheïsten zijn. Hoe vaak hoor je mensen niet zeggen dat je God “eigenlijk” in jezelf moet zoeken, of in de natuur? God, zo zeggen ze, in in feite “in alles” te vinden. Als je doorvraagt blijkt vaak dat deze mensen een tamelijk diffuus beeld hebben van wie of wat God dan precies is — een kracht, een bron, liefde, energie; dat soort termen komt er veelal aan te pas. Vaak blijkt er niet veel meer dan “een intuïtie” achter dit godsbeeld te zitten, plus wat holle eigentijdse frasen die men links en rechts in spirituele boekjes en blaadjes heeft opgepikt. Ietsisme is in wezen niets anders dan pantheïsme voor geestelijk luie mensen.
Maar het is hoe dan ook pantheïsme, een pantheïsme dat misschien zijn eigen naam en bronnen vergeten is, maar dat desalniettemin pantheïsme is, want het gaat er van uit dat God of “het goddelijke” (theos) in alles (pan) is. Nu klinkt dat als een weinig controversiële stelling, en ik vermoed dat velen ook niet helemaal meer zullen aanvoelen waarom die stelling in het verleden wel vaak controversieel is geweest. De filosoof Spinoza werd er in de 17e eeuw bijvoorbeeld nog om verketterd. Deus sive Natura, was diens kernachtige formule die de steen des aanstoots bleek, “God oftewel de natuur”. Voor Spinoza stond God gelijk aan de natuur in breedste zin, dus zeg maar de gehele kosmos met al haar wetten en krachten en geest en materie.
Wat velen vandaag zal bevreemden is het feit dat dit pantheïsme van Spinoza in zijn tijd als atheïsme werd bestreden. Hoezo atheïsme? kun je denken; Spinoza ontkent toch het bestaan van God niet, integendeel, hij vereenzelvigt God met het grootste wat er is, namelijk de complete werkelijkheid. Maar dat christenen deze visie als atheïsme afdoen, legt de vinger juist exact op de zere plek. De pantheïst doet God tekort wanneer hij zegt dat God in alles is — een God in alles kan net zo goed een God in niets zijn. De onthutsende claim van het christendom is nu juist dat God niet slechts in alles is.
Dit alles klinkt misschien wat cryptisch, dus laat ik terugkeren naar Avatar in een poging het punt te illustreren. In de film draait het om een fictief volk, de Na’vi, op een fictieve planeet, Pandora. De Na’vi zijn een stam van mensachtige blauwe wezens die in volmaakte harmonie met de natuur leven, die letterlijk en figuurlijk ‘on speaking terms’ zijn met alle flora en fauna op de planeet, en die hun prooi beleefd bedanken alvorens er een dolk in te jagen. Kortom: de Na’vi voldoen helemaal aan de typisch westerse idylle van de bon sauvage, de nobele wilde. Dat blijkt ook uit hun religieuze opvattingen, voor zover we die uit de film kunnen destilleren: deze stam houdt er een vriendelijke en harmonieuze natuurgodsdienst op na, zonder al het offerbloed en andere viezigheid die daar in werkelijkheid meestal bij komt kijken. De film geeft aanleiding te denken dat dit Na’vi-geloof een primitief soort monotheïsme is, want er wordt maar over één god gesproken, de moedergodin Eywa. Die moedergodin valt tegelijkertijd samen met de gehele toverachtige natuur van Pandora. Alles is er met alles verbonden, op heel fysieke wijze zelfs. Dat wordt ontdekt door de door Sigourney Weaver gespeelde Dr. Grace Augustine. Zij is, anders dan haar ultiem christelijke naam doet vermoeden, een rationalistisch ingestelde natuurwetenschapper, die een soort van zenuwstelsel ontdekt waarmee alle organismen met elkaar verbonden zijn. Pandora is dus feitelijk één groot levend organisme, Eywa zelf… Cameron flirt hier duidelijk met de omstreden natuurwetenschappelijke Gaia-theorie, die zoals de naam al doet vermoeden doordrenkt is van pantheïstische noties.
Afijn, in de film wordt deze harmonieuze, zelfregulerende planeet bedreigd door hebzuchtige mensen, die nadat ze hun eigen aarde uitgeput hebben hun zinnen hebben gezet op de kostbare bronnen van Pandora. De ex-marinier Jake Sully wordt ge-upload in een Na’vi-lichaam (van de navy naar de Na’vi dus) om te infiltreren bij de inboorlingen van de planeet, maar uiteraard keert hij zich uiteindelijk tegen zijn opdrachtgever en mobiliseert hij de Na’vi in een epische strijd tegen de boze binnendringers. Ik hoop dat ik niet te veel van de afloop verraad als ik op de voor de hand liggende conclusie wijs, dat Eywa haar innerlijke balans uiteindelijk weer herstelt en de booswichten een koekje van eigen deeg geeft.
Goed, wat is nu mijn bedenking bij deze voorstellingswijze. Nou, die schuilt in de hopeloosheid van het verhaal. Op een gegeven moment, als de strijd vergeefs lijkt, bidt Jake Sully tot Eywa, hij smeekt de moedergodin om hulp. Zijn Na’vi-vriendinnetje Neytiri wijst hem er dan op dat dat zinloos is: Eywa kiest geen partij, ze is onverschillig ten aanzien van dergelijke twisten. Uiteindelijk blijkt Eywa toch wel degelijk partij te kiezen, maar het punt is dat Neytiri in werkelijkheid helemaal gelijk heeft: wanneer wij God met de natuur vereenzelvigen, kan daarop slechts de conclusie volgen dat God onverschillig is ten aanzien van individueel leed; alles speelt nu eenmaal zijn rol in de harmonieuze kringloop van het geheel.
Christenen vieren deze week een feest waarbij iets heel anders verteld wordt. Het kerstverhaal getuigt van een God, die zo bij de mensen betrokken is, zo om individueel leed bekommerd, dat Hij mens geworden is — en Jezus Christus, zo leert de Kerk ons, is echt heel wat meer dan een avatar van God, Hij is waarlijk God en waarlijk mens. God is niet onverschillig: die constatering spreekt eenduidig uit die verder helemaal niet zo eenduidige boeken van het Oude en Nieuwe Testament.
Nu kun je zeggen: tja, da’s maar theologie, de een ziet het zus, de ander ziet het zo. Maar volgens mij is er met dergelijke zienswijzen meer gemoeid. Wat zegt dit populaire pantheïsme over de mensen die het aanhangen? Hoe zien zij zichzelf, en de wereld om zich heen? Als harmonieuze, zelfredzame systemen. Uiteindelijk moeten we het allemaal zelf maar uitzoeken, hulp van buitenaf bestaat eigenlijk niet, is alleen maar een verstoring van onze innerlijke balans en zelfreinigende vermogen. De hulp die in Avatar van buitenaf komt, helpt de strijd uiteindelijk ook niet te beslechten.
Het christendom leert iets wezenlijk anders. Dat wij en de wereld door God geschapen zijn, en iets goed en moois en harmonieus in ons dragen. Maar dat er ook een kink in de kabel is gekomen: de wereld is niet volmaakt, wij zijn niet volmaakt. En dat betekent heel concreet: wij kunnen het niet alleen af. We zullen steeds uit moeten zien naar onze naasten om ons te helpen, om moeten zien naar onze naasten om hen te helpen, en gezamenlijk uit te zien naar de Redder die ons beloofd is. Dat is geen vage wensdroom, dat is realiteitszin; want de wereld is niet volmaakt, organismen communiceren niet harmonieus met elkaar, er is strijd en onbegrip en frictie. Maar wij voelen tegelijkertijd dat die frictie nooit het laatste woord kan hebben; we voelen dat we tot beter bestemd zijn; ja, misschien wel tot het ongerepte Eden dat Pandora ook is, en dat wij door vrije keuze kwijt zijn geraakt… Die tragiek, die spanning, die is in het pantheïstische sprookje dat Avatar is pijnlijk afwezig.
Reacties
Reageer op dit artikel
1 Trackback
Nogmaals: het pantheïstische sprookje « Geloof jij het?
on 15 januari 2010
Ik lees je blog graag en vaak, ben het meestal echter niet met je eens (maar dat maakt het lezen spannend en leuk) maar dit stuk kan ik alleen maar van harte onderschrijven. En ook dat is spannend en leuk.
Amen! (en dat meen ik oprecht – nee – er zit geen ironisch ondertoontje aan)
“Ietsisme is in wezen niets anders dan pantheïsme voor geestelijk luie mensen.”
Au. Vaak vind ik het samengesprokkelde, zweverige ietsisme inderdaad wel iets voor luie mensen (*ping*, het prakkie is klaar!) maar ergens vind ik het toch ook iets moedigs hebben. Zeggen “er is meer, maar ik weet nog niet wat” nodigt in ieder geval uit tot een fijn partijtje spoorzoeken: krijtpijlen zoeken met hoofd én hart. Liever een dosis twijfel dan 1000 % fanatiek zeker zijn van de zaak. Want met dat laatste ben je zo treurig snel bij het eindpunt aanbelandt.
Met die alles/niets discussie moet ik altijd denken aan The Inredibles:
Helen Parr (to her son): “Everyone’s special, Dash.”
Dash: “Which is another way of saying no one is.”
Wel fijn dat je ons iets vertelt over het verhaal, ik hoor steeds alleen maar “duurste film ooit”.
aanbeland..
@ Marloes: op zich heb je gelijk denk ik. Maar het punt van het ietsisme dat Anton bekritiseerd (en waar ik me bij kan aansluiten) is dat het lui is, en daarom per definitie niet twijfelt. Het is de gemakkelijkheidsoplossing waarin de ietsist zich wentelt.
Een twijfelaar is nooit lui: hij/zij worstelt, vecht, denkt na, praat, discussieert en wil per definitie verder komen in zijn zoektocht naar wat waar is.
De ietsist denkt dat hij dat wat waar is al beet heeft: er is iets, en daarmee is de kous af; lekker makkelijk.
Ik vind mezelf een overtuigd christen, maar ook soms/vaak een twijfelaar (maar ik kan best wel lui zijn hoor
), maar nooit een ietsist.
Toch niet de Doos van Pandora? De vraag is of er nog een achterliggende gedachte een rol speelt in deze film.
@ Marieus: Bedankt voor je opmerking… schroom ook niet om het te laten weten wanneer je het ergens niet mee eens bent. Dat kan ook voor mij spannend en leuk zijn.
@ Marloes:
Een heel interessant punt, mooi geformuleerd… Het is zo ongeveer mijn levenswerk om de juistheid én de onjuistheid van deze opmerking aan te tonen… Maar hoe dan ook, wanneer je dat ‘meer’, dat ‘iets’ invult met ‘God’, dan heb je het in mijn optiek nog allerminst dichtgetimmerd. Mijn ervaring is dat het zoeken, het twijfelen, het wegen, het worstelen, het tasten dan vaak pas echt begint. Het brengt wel een rust in de onrust, een zekerheid in de onzekerheid, een kalmte en vertrouwen in die ongewisse reis van hoofd en hart.
@ Ego sum: Ik vermoed dat de namen in de film inderdaad wel met betekenis geladen zijn. ‘Pandora’ lijkt me duidelijk: als de mensen deze planeet proberen te ‘openen’, barst de hel los. En behalve deze mythologische verwijzing, vinden we ook wat christelijke referenties. Er zit een zwevende berg in de film die ‘Mount Hallelujah’ heet. En in mijn artikel noemde ik al de personage Grace Augustine. ‘Genade’ en ‘Augustinus’ – het kán geen toeval zijn, hoewel de achterliggende gedachte me in dit geval ontgaat.
Goed stuk. Misschien ook geen toeval dat “Na’vi” Hebreeuws is voor poeet/profeet?
(nou ja… “Navi’ ” eigenlijk..er zit een Aleph op ‘t eind)
Geen toeval dat ik nou over hetzelfde een kort gedicht heb geschreven op mijn blog. Zie ik je daar?
Groet,
Dauw.
Dankje, Dauwvoeter! Klinkt inderdaad niet als toeval, die Hebreeuwse associatie…
Leuk is wel dat Cameron en consorten toch niet echt met hun pantheïstische god uit de voeten kunnen. Op het cruciale punt hoort en verhoort Eywa een gebed. Eywa is een persoonlijke god met besef van goed en kwaad die op mysterieuze wijze almachtig optreedt. Hmm klinkt erg theïstisch.
Maak je niet druk om de film, of om mono- poly of pantheisme. Naar mijn idee zijn we hier allemaal om te leren en te ervaren. Hierbij is liefde geven voor mij de belangrijkste les. Ik ben katholiek opgevoed, maar ik geloof in pantheisme. Voor mij is iedereen gelijk en komen we allemaal (alles) uit dezelfde energie. Dat wil niet zeggen dat ik niet geloof in hulp, karma, reincarnatie, begeleiders enz. Ik heb veel te leren en te ervaren en daar heb ik vele levens en een hoop hulp voor nodig! Ik geloof in de boeken van Jaap Hiddinga.
Met alle respect, Patricia, maar ik kan me niet vinden in wat je zegt. Eigenlijk kan deze zin zelfs met minder woorden toe: ik kan niet vinden wat je zegt. Het is me te vaag, te algemeen, te mistig, te nietzeggend. Ik geloof in de liefde, maar ik geloof niet in het als toverwoord gebruiken van dat woord, alsof daarmee alle problemen zijn opgelost. Ik geloof in een God die één is, maar ik geloof niet dat daarmee gezegd is dat alles hetzelfde is. Dus waarom zou ik me niet druk moeten maken om de film of om vormen van theïsme? Het lijkt me niet meer dan gezond om onderscheidingen te leren zien. Zich druk maken, valt dat soms niet onder leren en ervaren?
En persoonlijk heb ik maar één leven nodig om niet in reïncarnatie te geloven, maar dat is weer een ander verhaal.
[...] het pantheïstische sprookje Eerder heb ik geschreven over het “hopeloze, pantheïstische sprookje” dat de visueel spectaculaire film Avatar is. Stiekem zat ik al te wachten op wat father [...]
Het is toch alles een kwestie van interpretatie.
Jij bent duidelijk iemand van de strakke leer. Die leer is tot stand gekomen door de eeuwen heen. En er is veel strijd over gevoerd: dan weer moest het montanisme bestreden worden, dan weer de gnostiek, enz. Altijd moest er een eenduidige leer overblijven. Het concilie van Nicea had geen ander doel dan de puntjes op de i zetten. Alle neuzen moesten dezelfde kant op, want godsdienst was verstrengeld met politiek.
het jodendom is veel vrijer. Die blijven interpreteren en tonen dat de oude verhalen heel veel facetten hebben.
Dat de zg ketterijen in het christendom telkens weer de kop opsteken, betekent m.i. alleen maar dat ze toch wel waardevol kunnen zijn. (New Age is gewoon weer die oude Gnostiek). Als iets je aanspreekt en het raakt je en je laat je gezonde verstand erover oordelen, dan hoef je echt niet te gaan zoeken in de dogmtische geschriften of het ook misschien van de duivel zou zijn!
Als ik een schilderij zou maken, dan weerspiegelt het mijn persoon, denkbeelden, voorkeur van kleuren, enz. Als God de mens en al het leven geschapen heeft, dan zijn pantheïstische gevoelens heel redelijk. Immers God is herkenbaar in zijn schepping.
In de kunst spreekt men ook aldus: Dát is een typische Rembrandt en dat is een Van Gogh. Waarom niet in de natuur: Daarin zie ik God?
Het boekje van Kluun “God is gek” is positief in deze tijd. Het laat spiritualiteit en godsdienst weer eens aan het woord in een maatschappij die er niet meer in gelooft. Ga me niet vertellen dat het allemaal onbijbels en fout is!
Ik moet ook denken aan een andere film “The Matrix” (eerste deel, de volgende delen zijn m.i. niet goed).
In die film zijn vele religieuze, joods-christelijke verwijzingen. Fantastisch mooi gedaan.
@ Anthon: Wat vind jij van die film?
Dankjewel, beste Prikkeldraad, voor het delen van je visie. Ik ben het vooral eens met je opmerking: “je laat je gezonde verstand erover oordelen”. Dat is wat mij betreft steeds de leidraad. Maar dan kun je wel degelijk stevige kritiek hebben op pantheïsme of inderdaad ook bv. gnostiek. Ik ben zeker niet zo iemand die eerst in de dogmatische geschriften ga kijken om te weten wat ik ergens van moet vinden. Maar wat ik wel ontdekt heb, is dat als ik ze er achteraf op nasla, ik in die dogmatische geschriften precies geformuleerd zie wat ik via mijn gezonde verstand ook ontdekt heb. Traditie is in mijn optiek het gezonde verstand van eeuwen.
Wat betreft The Matrix: ik moet je eerlijk bekennen dat het al weer jaren geleden is dat ik die film gezien heb. Ik was er toen niet heel erg kapot van geloof ik, maar dat kwam ook een beetje omdat iedereen er zo mee dweepte (een zekere tegendraadsheid is mij niet vreemd, vrees ik). Het kan zijn dat ik er nu heel anders over denk, ik moet em weer eens gaan kijken, denk ik. Dat ie vol stond van joods-christelijk denken, maar ook antiek-Grieks denken, herinner ik mij nog wel.
God is wel degelijk aanwezig in alles, want “niets” bestaat gewoonweg niet. Zelfs het luchtledige dat wij allen inademen en om ons heen is is niet “niets”, zelfs dat bestaat uit deeltjes. En alle religies van de wereld zijn oorspronkelijk ontstaan uit heidense of pantheistische tradities. Vind het jammer dat hier wordt beweerdt dat pantheisten lui zouden zijn.
Hiya Anton,
Ik heb de film eindelijk eens bekeken, en ik moet zeggen dat ik hem erg leuk vindt.
Het is altijd leuk om Sigourney Weaver te zien, al is het maar digitaal…
Het CGI-werk is mooi, af en toe wat naar. De film is wat verhaal betreft net een sprookje: je weet wie wie is en wat ie gaat doen en er gebeurt niets onverwachts. Ook krijgt het kwaad klop, en da’s altijd toppie.
Het kwaad is ook gewoon kwaad, de levenswijze van de Na’vi is ook erg mooi…geen nare elementen (zoals de “nobele wilden” in onze wereld wel hebben/hadden) zo te zien…wat fijn zeg.
De theologische bedenkingen…hm. Eywa wordt eerder neergezet als een heel groot organisme, dan dat ze een godin zou zijn. “It’s like, their deity”. Yes, it’s like, but not quite a deity. Het bidden is dan ook eigenlijk niets meer dan “inloggen”.
Verder is het wel weer fraai dat er een sterke “blut und boden” idee in zit, een heel sterk “wijzij” idee, en een aantal “sky people” moeten de Na’vi gaan redden, maar dat niet kunnen zonder die “goddelijke” hulp.
Voor zover ik kan zien, zou je ook nog kunnen zeggen dat een Almachtige God, Eywa gemaakt heeft. Dat ze die niet kennen is een probleem dat Jake mooi kan oplossen met een aantal Oude Boeken, niet waar?.
Nog een paar interessante noten:
-Na’vi: practisch gelijk aan het Hebreeuwse Nabi’, hetgeen profeet/poeet betekent.
-Eywa: doet me denken aan “Eva” (hoewel dat “Chava” zou moeten zijn): “levengever/leven”, en “eeuw”-> “ewa”: aioon, lange tijd, eeuwigheid, maar ook “leven”.
-Jake: Jakob: hielenlichter, oplichter.
Zomaar wat gedachten over zomaar een space-sprookje.
Oei….vergeef me even de !@#$ opmaak en de vele
. Ik wist niet dat het er zo uit zou gaan zien. “Enters” ziet je reactie-programmaatje niet?.
Goed, tot later!.