Je kunt mijn muzieksmaak best eclectisch noemen. Ik geloof echter steeds minder, wat ik mezelf in het verleden nog wel wijs maakte, dat ik een brede smaak heb. Ik heb juist een vrij smalle smaak. Een heel precieze smaak. Het luistert nauw; ik kan een artiest helemaal te gek vinden, maar op de veel gehoorde reactie “Oh, dan hou je vast ook van dit-of-dat…” moet ik vaak ontkennend antwoorden.

Als tiener was ik een grootgebruiker van allerlei heavy metal; hoe harder en gemener hoe beter. Op een goed moment begon ik het echter saai te vinden, al die geveinsde boosheid en valse stoerheid, al die pretentieuze teksten die zo stompzinnig zijn dan het nog een genade is dat ze onverstaanbaar worden gebruld, die uitgekauwde riffs en oervervelende drumsprinten op de dubbele-base-pedaal. Er is dan ook nagenoeg niets van die liefde overgebleven, een belangrijk deel van mijn vele honderden obscure death- en black- en thrash-metal-cd’s heb ik verkocht. Enkele uitzonderingen mochten blijven, bands waarin ik iets meer hoor dan hard gebeuk en gemeen gescheur. Waaronder Metallica, ja – en ook wat die band betreft ben ik kieskeurig; ik hou vooral van het oude werk, met als onmiskenbaar hoogtepunt Master of Puppets uit 1986. Alles ná The Black Album uit 1990 kan me gestolen worden.

Als twintiger raakte ik verslingerd aan niet minder donkere, maar toch beduidend minder lawaaiige muziek. Knarsende akoestische gitaren, poëtische teksten gezongen met nicotinevocalen, verklankte sepiatinten. Ik heb een hoofdstuk gewijd aan dergelijke bitterzoete muziek in mijn boek Een kleine theologie van gewone dingen, waarin ik iets van mijn liefde voor de droevige liedjes heb pogen uit te leggen. Maar ook dit genre wordt geplaagd door veinzerij en valsheid, en pretentieuze teksten die zo stompzinnig zijn dat het nog een genade is dat ze binnensmonds worden gekweeld. Wederom verdween de bulk van de cd’s uit mijn collectie. Enkele uitzonderingen mochten blijven – mijn oude liefdes weer, Leonard Cohen voorop (hoewel ook hij geen deel meer uitmaakt van mijn dagelijks dieet).

Als (pas-)dertiger trad de klassieke muziek op de voorgrond; die had altijd wel meegedaan, maar in de marge. Ik ontdekte hoe heerlijk het was om met Radio 4 op de achtergrond aan het werk te gaan. Veel klassieke muziek heeft de uitwerking van een stevige boswandeling bij winterweer; het verfrist, ruimt de geest op, verkwikt het lichaam. Maar ook in dit brede genre vind ik uiteindelijk maar weinig wat mij echt bekoort. Hier laat zich vrij duidelijk benoemen wat ik wel en niet mooi vind. Kort gezegd: hoe religieuzer hoe beter. Opera en operette vind ik vals en geveinsd, pretentieuze symfonieën vind ik net zo saai als de gemiddelde death-metal-cd, maar ik heb een zwak voor componisten die ingetogen, ja biddende muziek maken; Palestrina, Pergolesi, Bach (soms), Liszt, Pärt.

Nu kom ik, krap 33, tot de ontdekking dat ik helemaal niet de breed georiënteerde muziekliefhebber ben waarvoor ik mezelf altijd gehouden heb. Ik moet eerlijk zeggen: ik luister bijna nooit meer naar muziek. Radio 4 laat ik negen van de tien keer uit wanneer ik aan het werk ben. Een werkende mp3-speler heb ik niet meer, en muziek-afspeel-functie in mijn telefoon blijft ongebruikt. Nieuwe cd’s koop ik zelden, en de oude cd’s die ik niet verkocht heb, komen nog amper de kast uit. En áls ik nog muziek luister, dan zijn het die oude liefdes, die enkelingen uit de genres waar ik ooit maar amper genoeg van kon krijgen. Metallica nog vaker dan Leonard Cohen. Maar vaker luister ik liever naar de stilte, huiver ik zelfs bij de gedachte aan muziek draaien.

Eigenlijk gek; niet van muziek houden, dat kan niet, dat mag niet. Je komt er niet mee weg in onze Facebook-cultuur, waarin je bent wat je ‘liket’. Je moet invullen van welke films je houdt, van welke muziek je houdt. En muziek heeft daarbij nog een andere kwaliteit dan films. De vraag “Hou je van films kijken?” is een vrij gangbare vraag; de vraag “Hou je van muziek luisteren?” is dat niet. In plaats daarvan vragen mensen altijd: “Naar wat voor muziek luister jij graag?” Alsof de mogelijkheid dat je überhaupt geen muziek luistert bij voorbaat is uitgesloten. En natuurlijk bestaan er voldoende mensen die eigenlijk helemaal niet van muziek houden, maar die zeggen dan doorgaans dat ze van alle muziek houden. “Och, ik hou van alles wel een beetje. Behalve van die harde metal of techno, dat vind ik niks. En ik vind dat laatste liedje van Adèle wel mooi.” Dergelijke opmerkingen zijn een eufemisme voor: “Muziek interesseert me geen lor, en kan de ene artiest nauwelijks van de andere onderscheiden, maar ik neurie wel mee met de laatste fluthitjes die ze op de radio draaien.”

Zo bekeken is een brede muzieksmaak synoniem aan geen muzieksmaak, en mag ik blij zijn met mijn steeds verder versmallende kieskeurigheid. Ik hou zo veel van muziek, dat ik bijna niets nog echt goed vind. Hopelijk klinkt dat niet blasé of hautain – zo is het niet bedoeld. Ik denk gewoon dat ik muzikaal monogamer aan het worden ben.

In de Zincast-aflevering gebruikte ik het titelnummer van Master of Puppets om iets over vrijheid te zeggen; vrijheid kan ook bestaan in het afzien van iets. “Alles is mij geoorloofd”, zegt Paulus, “maar ik moet mij door niets laten knechten.” Ook muziek kan zo’n subtielere verslaving zijn waar ik op zinspeelde in de podcast; voor mij is het dat in elk geval zeker geweest. Muziek kan bezweren; we dansen graag naar het pijpen van de fakir of de rattenvanger. Dat doet muziek die slechts zichzelf zoekt, zij het in de extremiteit van de metalband, in de sentimentaliteit van de singer-songwriter, of in de virtuositeit van de klassieke componist. Wat in mijn toenemende muzikale monogamie steeds meer overblijft, is heel directe en eenvoudige muziek. Veelal liturgische muziek, oeroude beurtzang in de Latijnse en Byzantijnse tradities. Dergelijke sacrale muziek zullen sommige mensen ook ‘bezwerend’ noemen, omdat ze meditatief en mantra-achtig is. Maar het grote verschil is dat deze muziek niet zichzelf dient. Zij zoekt geen roes of extase. Zij voert niet weg uit Hamelen met de valse belofte dat ginds het Beloofde Land is, zij brengt het ware Beloofde Land juist naar Hamelen toe. Zij verstrooit niet, zij verzamelt. In vrijheid. Ware vrijheid.

Gerelateerde artikelen:

• Een ander register
• Het aswoensdaggeloof van Peter Steele

Zegt het voort...

Kalm is het water van het meer
Maar mijn boot schudt heen en weer
Niet door een storm, maar door een stem
Niet door een schim, maar slechts door Hem
Die mij roept vanaf de wal: de Heer.

Niet ooit, niet morgen, maar vandaag
Nu meteen, dat was de vraag:
“Wil jij je netten laten vallen?
Visser worden van ons allen?”
En ik, ik kon slechts stamelen: “Ja, graag.”

Dit was ik, ben ik, zal ik zijn;
Een visser, onbeduidend, klein
Maar door Zijn roepstem opgericht
Verschijn ik voor Zijn aangezicht
Voorbij de angst, voorbij verdriet en pijn.

Dit vraagt Hij nu aan elke man:
Te worden wie hij wezen kan
Vrij van vrees zijn rug te rechten
Voor Gods Koninkrijk te vechten;
Verheug je in je bijrol in Gods plan.

Visser, leg je netten neer
Verlaat je vader op het meer
Sluit je bij de Vader aan
die met de Zoon en Geest tesaam
jou steeds weer roept vanaf de wal: de Heer.

Zegt het voort...

Afijn, ik wil graag dit mildere geluid laten horen: deze en andere Harry Potter-films verdienen toch lof, al is het maar omdat ze uitnodigen om de boeken te lezen. En die zijn briljant, basta. Al is het maar omdat die ook weer uitnodigen om verder te zoeken in dat merkwaardige genre van de moderne Engelse sprookjes. Die meesterlijk zijn, al is het maar omdat ze uitnodigen om verder te zoeken in mythologische verhalen, oerchristelijke thema’s, taalkunde, filosofie, enzovoort. In mijn meest recente bijdrage aan IKON’s onvolprezen ZinCast heb ik een verband gelegd tussen de Potter-reeks van J.K. Rowling en een wijsgerig werkje van een andere meester van dat genre, C.S. Lewis. Over niet-sentimentele liefde, vriendschap, schouder aan schouder vechten, bidden en ruzie maken. Luister maar:

Zegt het voort...

“(Muziek) is een kunstvorm net als alle andere, die toevallig – of nou, niet geheel en al toevallig – die dieper gaat dan welke kunstvorm ook, omdat die op een of andere manier – en die een of andere manier heeft denk ik te maken met chemische processen in het brein – directer naar het hart gaat – ook al weer een metafoor natuurlijk, niet letterlijk naar het hart – maar directer het gevoel aanboort dan de andere kunsten.”

Weet je wat, kijk zelf maar, de rest van het interview is ook de moeite waard:

Heerlijk, zo’n schaamteloos traag interviewprogramma zonder onnodige opsmuk waar een gast uitgebreid de gelegenheid krijgt om diens kijk op de dingen te ontvouwen. Ik hoop dat de RKK hier stug mee door blijft gaan.

Maar even terug naar de zin die ik citeerde. Sta me toe die ook even schaamteloos traag te ontleden. Want de genoeglijke glimlach die die zin bij mij opriep kwam niet enkel voort uit de vorm – de opeenstapeling van bijzinnen, verduidelijkingen en terzijdes die uiteindelijk toch knap tot een afgeronde zin worden gebreid – maar ook uit de inhoud. Paul Witteman is een atheïst van het beschaafde type. Iemand die de rijkdom van de religie te goed kent om haar met karikaturen tekort te doen, iemand die veel sympathie kan opbrengen voor de godsdienstige traditie (meer nog dan sommige gelovigen), maar die desalniettemin niet mee wil gaan in de uiteindelijke aanspraken van die religie. Prima. Dat alles maakt dat dit een respectvol gesprek kan zijn, het is geen gesprek vanuit de loopgraven. Dat maakt het interview beleefd en nergens echt scherp, maar voor de welwillende toehoorder toch spannend: buiten de beschutting van de loopgraaf zijn de gesprekspartners ook kwetsbaarder.

Witteman lijkt zich dat te realiseren, want zeker in het eerste deel van het interview is hij erg op z’n hoede. Hij deelt iets met zijn interviewer, in dit geval een liefde voor oude religieuze muziek, maar hij wil zich niet door de priester Bodar laten betrappen op uitspraken die religieus geduid kunnen worden. Vandaar zijn omslachtige en omzichtige formuleertrant. Vandaar ook, zo vermoed ik, dat hij het woord ‘toevallig’ in de geciteerde zin zo beklemtoont. Dat muziek de meest intense van alle muziekvormen is moet immers primair aan het toeval worden toegeschreven, en niet aan de een of andere besluit van een oppermachtige God. Daarna voegt Witteman nog toe dat het natuurlijk niet helemáál toevallig is, maar hij beroept zich daarbij op een strikt wetenschappelijke ordening, alsof hij daarmee een goddelijke ordening wenst uit te sluiten: dat wij muziek zo intens beleven komt door “chemische processen in het brein”.

Witteman lijkt mij een uitermate redelijke vertegenwoordiger van een uitermate onredelijk modern geloof, dat zweert bij deze veelgehoorde geloofsbelijdenis: “Ik geloof niet in God, ik geloof in de wetenschap.” Dat credo wordt vaak geponeerd met een stelligheid alsof daarmee de kous af is, en verdere discussie of toelichting overbodig. Volgens mij kun je echter geen discutabeler credo bedenken dan dat. Want wat bedoel je dan precies met ‘geloof’, wat bedoel je met ‘God’, wat bedoel je met ‘de wetenschap’? Wat is de status van je ‘geloof’ in de wetenschap? En bovenal: waarom zou dat eerste, het godsgeloof, in tegenspraak zijn met het tweede, het ‘geloof’ in de wetenschap? Zelf zou ik eerder zeggen; ik kan in de wetenschap geloven omdat ik in God geloof – met andere woorden; omdat ik geloof dat er één ordenend principe is dat wij God hebben leren noemen, dat ons mensen behept heeft met een redelijk kenvermogen, kan ik geloven dat wij in staat zijn om de geschapen werkelijkheid zoals wij die aantreffen te onderzoeken en binnen de grenzen van ons vermogen te begrijpen, en dat die hele vaak moeizame onderneming nog zin heeft bovendien. Dat rare moderne geloof in de wetenschap miskent niet op de eerste plaats de monotheïstische religie, het miskent vooral de wetenschap. Als ik een neurowetenschapper was die serieus onderzoek deed naar chemische processen in het brein, zou ik me uiterst ongemakkelijk voelen bij al die devote volgelingen die in mijn bescheiden onderzoekjes de Alfa en de Omega van het universum menen te kunnen ontwaren.

De hele grap van dit devote sciëntisme wordt in die ene zin van Paul Witteman samengevat. Niks mag in dit uiterst schimmige geloof aanspraak maken op een speciale positie, alles wat bijzonder is moet daarom voorgesteld worden als volstrekt ‘normaal’ of ‘logisch’ (wat in de geloofstaal van de sciëntist synoniem is aan ‘irrelevant’, ‘onzinnig’, ‘niet terzake doende’): liefde is ‘maar’ een chemische aangelegenheid, religie is ‘maar’ een sociaal-evolutionair hulpmiddeltje, schoonheid is ‘maar’ een voor ons functioneren nuttige zinsbegoocheling, en – terug naar Witteman – muziek is ‘maar’ een “kunstvorm als alle andere”, die “toevallig” door ”chemische processen” wat heftigere gemoedsbewegingen teweeg brengt. Hoe kan het dat een man die de taal zo goed beheerst zo weinig poëtisch is? Hoe kan het dat een man die zo veel van muziek houdt, een zo a-muzikale werkelijkheidsbeleving kent?

Ik moet nu denken aan die prachtige passage uit Herman Finkers’ meesterwerk Na de pauze, waarin hij vertelt over de dogma’s waarmee hij vroeger op school werd doodgegooid, zoals “een boom is in wezen niets meer dan een zuurstoffabriek”. “Die zuurstoffabriek benauwde mij”, zegt Finkers dan, “en verstikte alle poëzie.” Als vervolgens de kapelaan op school komt vertellen over katholieke geloofswaarheden haalt Finkers opgelucht adem.

“De kapelaan barstte van de verhalen met ruimte. Zo zei hij: God is het begin van alles. Voor God was er niets. En Maria is zijn moeder.”

Voor de die-hard sciëntist zijn dergelijke mysteries betekenisloze formules, niet omdat hij er te rationeel voor is, maar omdat hij er te weinig rationeel voor is. Zijn rationaliteit kent louter nog wiskundesommen en laboratoriumproeven, en geen gedichten meer of oratoria, geen verbeelding, geen rite, geen verhaal, of andere dingen die ons tot redelijke wezens maken.

Het interessante aan het Eeuwigh gaat voor Oogenblick-interview, is dat Paul Witteman die dingen wél kent. Hij is geen die-hard sciëntist, daar is hij te verstandig en beschaafd voor. Ik zeg niet dat Witteman “dus” “eigenlijk” een gelovige is die het niet wil toegeven. Inderdaad is dat een onhebbelijkheid die een bepaald type gelovigen heeft; om niet-gelovigen voortdurend op verkapt geloof te willen betrappen (en mede-gelovigen niet zelden ook op verkapt ongeloof). Witteman is daar bij Bodar duidelijk ook beducht voor. Ten onrechte, Bodar wil hem niet ontmaskeren als pseudo-katholiek, hij laat hem juist alle ruimte in het gesprek. Maar vanwege die onterechte beduchtheid wringt Witteman zich in allerlei vreemde bochten om maar te laten zien dat er werkelijk geen enkele noodzakelijk religieuze dimensie zit in de muziek van bijvoorbeeld Bach waar hij zo van houdt. En daarmee doet hij toch echt op de eerste plaats die muziek tekort. Met zijn visie dat Bach net zulke mooie muziek had geschreven (maar dan op andere teksten) wanneer hij geen christen was, beledigt hij Bach op de wijze waarop een pasgetrouwde man zijn vrouw beledigt wanneer hij tegen haar zegt: “Ik heb wel ‘ja’ tegen je gezegd aan het altaar, maar als ik aan de andere kant van de wereld was geboren was ik nu waarschijnlijk net zo gelukkig met een heel andere vrouw.” Voortdurend maar zeggen dat alles ook anders had kunnen zijn, is de eerste en ergste miskenning van hoe de dingen feitelijk zijn.

En ik kan nog wel iets preciezer zijn over waar die miskenning in dit geval dan in schuilt. Lees het tweede deel van Wittemans ontwijkende kronkelzin nog eens. Hij preciseert zijn formulering dat muziek directer “naar het hart” gaat, want dat is natuurlijk ‘maar’ een metafoor, en metaforen behoren tot de ruimere logica van de poëzie en muzikaliteit en niet tot de smallere logica van het sciëntisme waar hij zich hier zo nodeloos achter schuilhoudt. Hij bedoelt natuurlijk ‘het gevoel’. Het gevoel. Verderop in het interview heeft hij het nog over het hele palet van emoties die je in klassieke muziek aantreft… En dat is natuurlijk allemaal mooi en waar, maar wat nu net zo opvalt aan religieuze klassieke muziek, is dat het méér dan louter het spectrum van onze emoties aanboort. Het bespeelt diepere registers. Dat is ooit mooi uitgedrukt door Thomas Merton, die zijn ervaring beschreef toen hij, net ingetreden bij een sober Amerikaans trappistenklooster, in aanraking kwam met de liturgische muziek daar; het verstilde getijdengebed dat het hart vormt van alle kerkmuziek:

“(…) de koude stenen van de abdij weerklinken van een zang die gloeit van een levende vlam, van een zuiver, diep verlangen. Het is een strenge, verheven warmte, de warmte van de Gregoriaanse zang. Het ligt diep onder de gewone ontroering en dat is een van de redenen, waarom je er nooit genoeg van krijgt. Het put je nooit uit door goedkope gevoeligheden in je op te wekken. In plaats van je naar buiten te lokken in het open veld van de gevoelens, waar je vijanden, de duivel en je eigen verbeelding en de aangeboren vulgariteit van je gevallen natuur je onder het mes kunnen krijgen om je in stukken te snijden, trekt het je naar binnen, waar je in vrede en inkeer God vindt.”
Thomas Merton, Louteringsberg, deel 3, hoofdstuk IV, par.3.

Een laag diep onder de gewone ontroering, diep onder de emoties… Iedereen die ooit in een intiem gebed of liturgische viering een dergelijke sacraliteit heeft ervaren, weet dat die inderdaad niet tot één van de emoties te herleiden is. Het voelt als ontroering, als vreugde, als verdriet, als alles tegelijk en niets van dat alles, het is geen groots en spectaculair alleluja, geen mystieke roes, geen bewustzijnsverruiming of -vernauwing, geen orkestraal slotakkoord à la Händel, maar meer een grondtoon waarin je mee mag trillen, de basstem van God die jou uitspreekt als een woord, dat ene woord dat jou weer heel maakt.

Dat register heeft altijd meegeklonken in de religieuze muziek, al zijn er door de eeuwen heen voldoende pogingen geweest om het te smoren in de krokodillentranen van de valse emoties. Maar dwars door die emoties brak de sacraliteit toch steeds opnieuw weer door. Soms zelfs heel direct, bijvoorbeeld in het latere werk van Franz Liszt, waarin de eeuwenoude monnikenzang de romantische tierelantijnen verjoeg – zijn schoonzoon en rasromanticus Richard Wagner meende dat hij krankjorum geworden was. Zelf houd ik het erop dat hij die binnenruimte ontdekte waar ook Merton over schreef, die misschien wel dezelfde ruimte is als die waar Finkers het over had, de ruimte waarin een meer omvattende, meer muzikale, lucht gevende logica geldt.

Ik weet niet, en het benieuwt mij, hoe een verstandige en beschaafde atheïst als Paul Witteman deze sacraliteit zou duiden. Als toch ‘maar’ een emotie, zij het een wat meer verheven of verfijnde emotie? Als chemische hersenspinsels? Ik weet niet, en het benieuwt mij, of hij ook ‘seculiere’ vindplaatsen van een dergelijk dieper register kan aanwijzen. Ik ken ze niet, en wil in alle bescheidenheid en redelijkheid de hypothese naar voren schuiven dat hier toch een echt een innige relatie met God voor nodig is.

Ik hoor Witteman al zeggen dat de bewijslast bij mij ligt – het zij zo. Ik ben niet zo van de goede voornemens aan het begin van het nieuwe jaar; maar aan wie de moeite heeft genomen om dit hele schaamteloos trage artikel te lezen, wil ik best mijn voornemen kenbaar maken om over dit diepere register van het sacrale een boek te gaan schrijven. Deo volente.

Gerelateerde artikelen:

• Brommers en vetplantjes
• Calvinistisch darwinisme

Zegt het voort...

Het zou wat al te voorbarig zijn om stellige meningen te verkondigen over het rapport van Deetman, of de implicaties voor Kerk en samenleving. Wel wil ik enkele van mijn indrukken delen van de ontvangst van het rapport. Gewoon wat losse dingen die mij opvielen in de reacties en verslaggeving. Ik geef onmiddellijk toe dat het maar details zijn, ogenschijnlijk futiel in het licht van de gruwelen van het misbruik zelf. Maar in mijn optiek zijn het toch betekenisvolle details, die de moeite van het opmerken waard zijn.

1. Het decor van Nieuwsuur

Ik viel vrijdagavond in het debat over deze kwestie bij het NOS/NTR-programma Nieuwsuur. Over de inhoud zal ik me verder niet uitspreken. Wat me vooral verbaasde was de vorm, de entourage. Het debat met onder meer Wim Deetman, Mgr. Eijk en een aantal misbruikslachtoffers werd gehouden in een decor dat op het interieur van een katholieke kerk moest lijken; met manshoge kaarskandelaren en glas-in-loodramen.

Het trof mij als een bijzonder smakeloos detail. Past een dergelijk frivool decor bij een serieus programma over een uitermate ernstig onderwerp? Zou een soortgelijke uitzending over, ik noem maar wat, seksueel misbruik op kinderdagverblijven ook aangekleed worden met schommels en klimtoestellen? Wordt de studio opgetuigd als moskee wanneer een terreuraanslag door moslimfundamentalisten het onderwerp van de uitzending zou zijn?

Ach – zo kun je zeggen – waar maak je je nou druk om? Het is maar een decor, en het is immers televisie, dus er moet toch íets te zien zijn. Ja, maar waarom is er dan precies gekozen voor stereotypische gotische kerkattributen? Wat heeft het interieur van een kerkgebouw überhaupt met het misbruik te maken? Het misbruik had hoofdzakelijk plaats in internaten, in schoolgebouwen, in slaapzalen, in kleine kamertjes – niet in kerkgebouwen. Toch worden verhalen over misbruik in tv-programma’s en ook in gedrukte media vaak geïllustreerd met beelden van zwaaiende wierookvaten, met ontstoken kaarsen bij heiligenbeelden, met priesters in liturgische gewaden, met plechtig kijkende misdienaars, kortom met beelden die verwijzen naar de Heilige Mis. Dat de lelijkste kanten van de katholieke Kerk getoond worden, daar heb ik geen enkel bezwaar tegen – maar het stoort me wel dat die steevast geïllustreerd en dus geassocieerd worden met de mooiste kanten van de Kerk. Wat voor katholieken heilig is, krijgt zo automatisch een aura van sinistere schijnheiligheid.

Dat is een oude truc, waar tegenstanders van de Kerk al eeuwen gretig gebruik van maken: koppel consequent het heiligste van de groep die je zwart wil maken aan het onheiligste naar de eigen of algemene maatstaven. In de anti-paapse propaganda die sinds de verlichting en reformatie een populair literair genre zijn geworden zie je dat voortdurend: niet alleen worden priesters en geestelijken stelselmatig als perverselingen of geweldenaars voorgesteld, maar ze begaan hun gruweldaden ook nog bij voorkeur tijdens schimmige rituelen, in de schaduw van een bloederig kruis, in door kaarsen verlichte kerken, terwijl men onheilspellende Latijnse bezweringen murmelt. Het is de succesformule van een lange stoet anti-katholieke auteurs, van Markies de Sade tot en met Dan Brown. De duistere kanten van de Kerk worden daarmee allerminst aan het licht gebracht (dergelijke fantasieën zeggen doorgaans meer over de zieke geest waaraan ze ontsproten zijn). Nee, de lichte kanten van de Kerk – de vreugde van de sacramenten, de weelderige bloemen van de liturgie, het hemelse Gregoriaans, de wijze woorden en liefdevolle daden van de eeuwenoude kloosterordes - worden zo moedwillig verduisterd.

2. De bloeddorst van de columnisten

Nu we het toch over dubieuze vormen van anti-papisme hebben, wil ik ook even de hatelijkheden van enkele opiniemakers aankaarten. Vooraf: dat de Kerk niet op applaus hoeft te rekenen in deze hele affaire lijkt me evident. Kritische vragen en opmerkingen zijn zeer op hun plaats, hoon en woede zijn te begrijpen en tot op zekere hoogte te rechtvaardigen. Voor cartoonisten en columnisten – immers de commentatoren die het minste aan de nuance gebonden zijn – zijn dit gouden tijden, want zij kunnen hun rancune de vrije loop laten. Daar wil ik dan ook zeker niet flauw of kleinzerig over doen. Wie vandaag de dag als katholiek nog lange tenen heeft, mag verwachten dat die eerdaags met een stoomwals van terechte en onterechte kritiek platgereden worden.

Maar mag ik desalniettemin de aandacht vragen voor enkele ongegeneerde scheldpartijen van de columnistieke voorhoede van ons land? Te beginnen bij Youp van ‘t Hek die in NRC zijn geile fantasieën de vrije loop mocht laten en onder meer schreef:

“(…) hoe zat het met de jongetjes? De misdienaars die door de heren massaal bepoteld werden in de kast van de sacristie? De hosties en de monstrans stonden te trillen op de plank omdat de zwetende geestelijke de natuur zijn gang liet gaan? De natuur? Zijn natuur! Met wierook werd de geur van het seksueel misbruik verdrongen.”

Ik haal dit citaat enkel aan omdat dit prima de demagogische truc illustreert die ik hiervoor al schetste; de consequente associatie van het heiligste met het onheiligste. Maar waar het me eigenlijk om gaat is de volgende stap in de redenatie van Van ‘t Hek. Zwartmaken is voor iedere demagoog immers slechts een middel, geen doel op zich. Ook bij Van ‘t Hek komt de aap al snel uit de mouw:

Wordt het niet tijd dat de overheid ingrijpt? Dat we dierenpolitieagenten (op zijn Limburgs ook wel Animal Cops genoemd!) vrijmaken om het roomse seksueel misbruik op te sporen en de daders te arresteren. Is dit niet het moment om sowieso de R.-K. Kerk te verbieden omdat het verplichte celibaat seksueel misbruik van onschuldige kinderen massaal in de hand werkt? Weg met die smeerlappen. Het celibaat is ondoenlijk, dus of andere regels of weg met deze viespeukenorganisatie!

De staat – voor elke demagoog de hoogste autoriteit – moet ingrijpen, dat is op zich nog niet het meest verrassende deel van het betoog van Van ‘t Hek. Evenmin is het verrassend dat hij vindt dat daders moeten worden opgespoord (wel een saillant detail dat dat volgens hem door Animal Cops moet gebeuren… ook een beproefde truc; de vijand voorstellen als gelijk of zelfs minderwaardig aan dieren). Het eigenlijke doel van zijn zwartmakerij volgt daarna, en wordt bijzonder agressief geformuleerd: niet alleen de daders moeten gepakt en gestraft worden, nee, de hele Kerk, die ‘viespeukenorganisatie’, moet verboden worden.

Bert Wagendorp volgde in de Volkskrant ongeveer hetzelfde demagogische stramien. Eerst beschreef hij op plastische, verlekkerde wijze allerlei voorbeelden van misbruik door “seksbeluste pijdragers”. Om te besluiten met een pleidooi dat erop neerkomt dat katholieken voortaan hun mond maar moeten houden. Ik citeer de slotregels:

Geen stichtelijk woord meer, geen moralistisch vertoog of leidraad voor de gelovigen, geen encyclieken: gewoon de hypocriete bekken een hele tijd potdicht – liefst voorgoed.

In mijn boek had ik reeds gewezen op het merkwaardige feit dat velen het seksueel misbruik aangrijpen om de moraal aan te vallen. Mij lijkt het logischer om de moraal aan te grijpen om het misbruik aan te vallen. Maar nee, de moraal moet er volgens Wagendorp het zwijgen toe doen. Nu ben ik best gevoelig voor oprechte pleidooien voor een bescheiden zwijgen van de zijde van de Kerk. Maar zulke pleidooien zijn naar mijn mening alleen geloofwaardig uit de mond van katholieken zélf. Wanneer een rabiate anti-katholiek katholieken toe begint te snauwen dat zij “liefst voorgoed” de “hypocriete bekken” dicht moeten houden, dan ben ik toch geneigd mijn mond open te doen in bescheiden protest.

Nogmaals, we moeten niet kleinzerig zijn. Maar wat zijn de columns van Wagendorp en Van ‘t Hek anders dan een onverholen oproep om een complete bevolkingsgroep de mond te snoeren? Natuurlijk, zelf zullen zij zich verweren door te zeggen dat zij het louter over de kerkleiding hebben, over ‘het instituut’, de ‘machtdragers’ of andere abstracties. Maar het is een vals onderscheid in een Kerk die gemaakt en gedragen wordt door allen. En een glijdende schaal bovendien, zo leert de geschiedenis: het zijn altijd abstracte grootheden die als eerste door giftige woorden worden getroffen, maar het zijn steeds concrete mensen die als gevolg daarvan door giftige pijlen gevloerd worden.

3. De vertekening van het probleem

Het rapport-Deetman is een kloek boek, en ik snap dat media niet alles kunnen behandelen wat er in staat. Maar ik heb me toch wel verbaasd over de selectie die gemaakt is. Ik heb veel gehoord en gelezen over de kritiek van Deetman op bisschoppen en oversten van religieuze ordes – en dat lijkt me een vanzelfsprekende keuze. Waarom echter is er zo weinig aandacht geweest voor de kritiek van Deetman op de media zélf?  De conclusies aangaande de rol van de media liegen er namelijk niet om:

“Het beeld van seksueel misbruik in de Rooms-Katholieke Kerk dat in de media is opgeroepen is vertekend. (…) Het beeld dat seksueel misbruik van minderjarigen een zaak is geweest die vooral de Rooms-Katholieke Kerk betreft is onjuist.” (Volledige rapport, p. 77).

Een vlugge zoektocht op een nieuwsvergaarbak op internet leverde mij maar één artikel op waarin van deze conclusie überhaupt melding wordt gemaakt (en dan nog uiterst summier, tegen het einde van het artikel), op de site van BNR Nieuwsradio. Voor de rest gaan media massaal verder met precies datgene doen dat de commissie-Deetman hen verwijt; doen alsof het hoofdzakelijk een probleem van de katholieke Kerk is. Als een mantra wordt overal het ontstellende cijfer herhaald van ‘tussen de 10.000 en 20.000′ minderjarige slachtoffers van misbruik door geestelijken tussen 1945 en 1985. Beduidend minder belangstelling is er voor een nog ontstellendere boodschap die van de pagina’s van het rapport afspat; dat de ware omvang van het probleem veel groter is, veel breder dan alleen de katholieke Kerk. Deetman herinnert óók aan de ontluisterende statistiek van de Gezondheidsraad, dat in ons land ieder jaar 100.000 kinderen mishandeld worden – geestelijk, lichamelijk of seksueel. Dat poetst de schandvlek van de 10.000 à 20.000 over een periode van veertig jaar niet weg, maar plaatst die wel in een ander perspectief. Nog een citaat uit het rapport-Deetman:

“In de eerste plaats moet geconstateerd worden dat een aanzienlijk deel van de Nederlandse bevolking van veertig jaar en ouder aangeeft voor zijn of haar achttiende jaar tegen zijn of haar zin seksueel te zijn benaderd door een volwassen niet-familielid. Bijna een op de tien Nederlanders (9,7 procent) van boven de veertig heeft blijkens het onderzoek daarmee te maken gehad. (…) Geconstateerd moet worden dat ervaring met ongewenste seksuele benaderingen voor het achttiende jaar door volwassen niet-familieleden een breed voorkomend maatschappelijk verschijnsel vormt dat beslist niet beperkt is gebleven tot de Rooms-Katholieke Kerk.” (Volledig rapport, p.67-68)

Eén op tien, en dan is misbruik door familieleden niet eens meegeteld – en alle onderzoeken wijzen erop dat dat nog de grootste groep is ook. Nogmaals, dit pleit de katholieke Kerk allerminst vrij. Maar door zo exclusief te focussen op Kerk verliezen we het bredere en niet minder urgente perspectief op de problemen en verantwoordelijkheden van de samenleving als geheel.

4. Het eeuwige celibaat

Niemand wordt graag met zijn eigen fouten en verantwoordelijkheden geconfronteerd. Veel liever geven we iets of iemand anders de schuld. We zoeken een bokje uit, het liefst het bokje dat er toch al een beetje raar uitzag of mank liep, we beladen dat bokje met alle zonden van de gemeenschap en schoppen het beest vervolgens met sadistisch genoegen de woestijn in. Oprotten jij. Opgeruimd staat netjes, daar zijn wij toch mooi van af. Het zal geen verbazing wekken dat met het offeren van de zondebok de zonden nooit écht weggaan en wegblijven. En mocht iemand er op wijzen dat het bokje onschuldig is – we horen hem niet, of we verstaan hem verkeerd…

Het bokje in dit gruwelijke dossier heet het celibaat. Onvermoeibaar hebben opiniemakers erop gewezen dat het allemaal komt door dat verrekte celibaat. Dat is toch ook niet gezond, die mannen kroppen vanalles op, en als dat er dan uit komt, nou…! Die opinie presenteert zich altijd met een air van onaantastbare logica en vanzelfsprekende rationaliteit. Maar gek genoeg zijn de mensen die dit steeds maar weer beweren voor geen rede vatbaar. Dat geen enkel wetenschappelijk onderzoek de relatie tussen celibaat en misbruik kan bevestigen, sterker nog, dat menig onafhankelijk deskundige die relatie al met klem heeft tegengesproken – dat horen ze niet, of verstaan ze verkeerd.

Ook het rapport van Deetman maakt gehakt van deze opvatting. Maar weer eens een citaat:

“Dat het celibaat dé verklarende factor zou zijn voor de mate waarin binnen de Rooms-Katholieke Kerk seksueel misbruik voorkomt – een gedachte die zowel in de media als in kerkelijke kring geuit is – is een stelling waarvoor geen wetenschappelijke onderbouwing bestaat.” (Samenvatting, p. 18).

Het rapport maakt vervolgens nog wel een voorbehoud: dat wil niet zeggen dat er per se geen verband bestaat. Celibaat kán in bepaalde gevallen leiden tot seksuele ontsporingen, wanneer de geestelijke in kwestie er onvoldoende op voorbereid is. Logisch.

Maar wat kopte Nu.nl direct na de presentatie van het rapport? ‘Celibaat verhoogt risico op seksueel misbruik’. Nog los van het bizarre feit dat de celibaatskwestie als het belangrijkste punt uit het rapport wordt gepikt, is de kop ook ronduit misleidend, om niet te zeggen: een glasharde leugen die zich uitstrekt tot in de bovenste puntjes van de aanhalingstekens. De wetenschappelijke voorzichtigheid van Deetman bij het concluderen dat er geen relatie tussen celibaat en misbruik aan te tonen is, wordt hier verbasterd tot de stellige bewering dat celibaat het risico op misbruik verhoogt.

Of kijk nog eens naar de schuimbekkende tirade van Van ‘t Hek die ik hierboven citeerde: ook hij beweert na lezing van het rapport zonder blikken of blozen dat het verplichte celibaat “massaal” misbruik van kinderen in de hand werkt.

In een ander, subtieler opzicht vormt het celibaat misschien wel het hart van het schandaal… niet dat het het misbruik veroorzaakte, maar het veroorzaakte wel mede de blinde en onredelijke woede jegens de Kerk. Het celibaat is velen om onduidelijke redenen een doorn in het oog, een eeuwige ergernis, een dissonant – inderdaad, een steen des aanstoots, een skandalon (dat alleen al is een reden om het te koesteren!). Onze samenleving lijdt aan een pathologische vorm van celibaatshaat. Die wonderlijke geestelijke aandoening vraagt om diepere (zelf-)analyse; niet om afschaffing van datgene waar velen zich zo compulsief aan storen. Je pleit toch ook niet voor het afbreken van pleinen omdat er mensen met pleinvrees bestaan?

5. De roep om ‘symbolen’

Ik hoop dat al het voorgaande invoelbaar maakt waarom ik enigszins kriegel wordt van de veelgehoorde roep om allerlei symbolische gestes van kerkelijke zijde. Tijdens de voorgenoemde Nieuwsuur-uitzending zanikte Twan Huys maar door over het mogelijke aftreden van bisschoppen, alsof hij hoopte dat aartsbisschop Eijk ter plaatse in arren moede had geroepen: “Weet je wat, ik treed af, dan ben ik tenminste van jouw gezeur af.” Sowieso erger ik me groen en geel aan de neiging van pers en publiek om de Kerk langs de miezerige meetlat van onze staatsinrichting te leggen, waarbij de paus de premier is en de kardinalen en bisschoppen zijn ministers en staatssecretarissen, met de Bijbel als hun regeerakkoord. Het is erg genoeg dat we de Haagse hofvijver als het middelpunt van het universum zijn gaan beschouwen; maar de fijnmazige realiteit van een eeuwenoude wereldkerk doe je er hoe dan ook nooit recht mee.

Maar nog los daarvan: waarom ik niet voor dergelijke ‘symboolpolitiek’ ben, is precies omdat het dat loze zondebokmechanisme voedt dat ik hiervoor beschreef. Er verandert niets door, het verzacht het leed van de slachtoffers niet; hooguit kunnen de bloeddorstige columnisten zich even verkneukelen om hun kleine triomf, terwijl het werkelijke probleem voortwoekert in het verborgene.

Ook ten aanzien van iets fijngevoeligere gestes die door welwillende katholieken zijn voorgesteld, zoals een soort openbaar boeteritueel, sta ik om dezelfde redenen sceptisch. Ik ben voor berouw, hou me ten goede. Ik ben voor welgemeende woorden en gebaren van boetvaardigheid. Maar moet dat per se met ritueel misbaar? Mgr. Eijk merkte terecht op dat dit door slachtoffers ook wel eens als theatraal en onoprecht ervaren kan worden. Maar dan daarbij: onze eucharistische liturgie, het kloppende hart van ons biddende leven, staat al bol van de boetedoening, van het belijden van onze tekorten, in woord en gedachte, in doen en laten… Is dat te gewoontjes? Laten we dan allereerst zorgen dat het niet meer gewoontjes is, dat we menen wat we steeds weer bidden. Denken anderen dat we het niet menen? Nou, dan zullen ze ook niet overtuigd zijn van de oprechtheid van de katholieke boetvaardigheid wanneer priesters en bisschoppen zich plat ter aarde werpen.

Laten we, in plaats van symbolische gebaren te maken, liever onze verantwoordelijkheid nemen. We, de Kerk, maar ook: we, de samenleving. Niet alsmaar wijzen naar anderen, en ons verliezen in irrationele speculaties en hatelijke tirades. Maar: het probleem erkennen als een probleem dat jezelf betreft en er vervolgens mee om proberen te gaan. Met alle kritiek die je kunt hebben op de vorm en inhoud ervan: dat is wel wat de katholieke Kerk op dit moment doet, met vallen en opstaan. Wie doet het haar na?

Nota bene

De laatste week is mij vaak, direct en indirect, de vraag gesteld of ik mij schaam voor ‘mijn’ Kerk. Ik vind het lastig die vraag te beantwoorden. Tegen die mensen die de vraag als verkapte beschuldiging hebben gesteld – ‘je moest je schamen’ – zeg ik: nee, ik schaam mij niet voor mijn Kerk; haar kwaden wil ik niet verdonkeremanen, maar ik weiger haar immense goedheid te laten verduisteren door botte haat en eenzijdige beschuldigingen. Wie werkelijk iets aan het licht wil brengen, brenge álles aan het licht.

Maar wie dezelfde vraag uit welgemeende belangstelling stelt, wie de vraag oprecht als vraag bedoelt, die wil ik wel vertellen dat ik me de ogen uit mijn kop schaam voor de gruwelijke dingen die ik in het rapport-Deetman heb gelezen, over seksuele perversies en bestuurlijke blindheid, nee, algehele blindheid… Ik voel me verbonden aan een Kerk die het heil van God, de liefde van Christus en het vuur van de Geest naar de uithoeken van de aarde zou moeten brengen… zou het mij dan niet kwetsen wanneer sommige van haar dienaren in plaats daarvan misère en verbittering brengen? Ik zeg dat ik me schaam tegen alle mensen die bereid zijn zich met mij mee te schamen, omdat ze net als daders en slachtoffers katholiek of überhaupt christen zijn, omdat ze net als daders en slachtoffers Nederlander zijn – of uiteindelijk omdat ze net als daders en slachtoffers mens zijn.

Zegt het voort...

Gelijkheid was het nieuwe dogma, en dat betekende in de praktijk: de bulldozer over alle bergen en heuvels. Met de grond die daarmee gewonnen werd konden meren, rivieren en zelfs zeeën gedempt worden, want het was natuurlijk ook niet eerlijk dat iemand in Egmond naar de zee kon turen terwijl iemand in Enschede slechts naar Duitsland kijken kon. De wetsgeleerden zochten er een passende bijbeltekst bij en begonnen daarna met vrome ijver te ploegen en te effenen, beginnend in Groningen, en dan alsmaar zuidwaarts. Het werk verliep gestaag en voorspoedig. De Friese bergpieken werden gebruikt om de Hollandse moerassen te slechten, de heuvels van Drenthe en Overijssel werden linea recta in de Zuiderzee geplempt, de Gelderse en Zeeuwse wouden werden gekapt. Zonder noemenswaardige problemen kwam men vervolgens in Brabant uit.

Met deze graafmachine, door de wetsgeleerden 'De Effenaar' gedoopt, werd Eindhoven afgegraven. Een poppodium in die stad herinnert nu nog aan deze heuglijke gebeurtenis.

En toen ging het mis. De Brabanders, een bescheiden maar eigenzinnig volkje, waren namelijk helemaal niet gecharmeerd van al die graafwerkzaamheden. Ze waren te beleefd om de benepen wetsgeleerden direct tegen te houden, maar toen ze Eindhoven langzaam richting zeeniveau zagen zakken, begonnen ze toch te morren. “Wij houden van die bergen!”, riepen ze de wetsgeleerden nors toe. Vanaf dat moment noemden de wetsgeleerden de Brabanders schertsend ‘ultramontaan’, wat zoiets betekent als: ‘iemand die al te sterk aan bergen gehecht is’… afijn, de nuances van de woordspeling ontgaan ons nu goeddeels, maar in die duistere en irrationele tijd werd het erg grappig gevonden.

In de noordelijke provincies gingen steeds wildere verhalen de ronde doen over de zuidelijke ultramontanen. Zij bedreven de een of andere schimmige primitieve afgoderij, met een grote goeroe die in een paleis aan de Middellandse Zee verbleef, en een maagdelijke Oermoeder die van bloemen en kaarsjes hield, en met allerlei plaatselijke sjamanen die het – godbetert! – verdomden te trouwen. De wetsgeleerden kwamen woorden tekort om hun minachting over zulks uit te spreken.

Vandaag de dag, nu de tijden (goddank) zo verlicht en verstandig zijn, weten we wie er als overwinnaars van deze historische strijd uit de bus zijn gekomen: de wetsgeleerden. Slechts in het uiterste puntje van Limburg wisten de ultramontanen een paar miezerige heuveltjes te redden. Eindhoven lijkt definitief verloren; al weer een tijdje ligt dit dorp op hetzelfde niveau als de rest van het land. De gezonde berglucht is er verdwenen en heeft plaatsgemaakt voor fijnstof en roet. Het zal geen toeval zijn dat juist daar de nazaten van de ultramontanen zich af beginnen te zetten tegen hun  erfenis. Een oude sjamaan besloot zelfs te trouwen. En een scribent die zich ‘ex-ultramontaan’ noemt nam het in het Brabants Dagblad voor deze sjamaan en zijn eega op; hoe dúrven de aanhangers van die primitieve afgodendienst hun sjamanen immers te verplichten om niet te trouwen? Daarmee zondigt men tegen Artikel 1 van de Heilige Oekaze…

Ik heb slecht nieuws voor u, pleitbezorgers van de benepen wetsgeleerdheid; de ultramontanen zijn nog niet allemaal weggejaagd, zij zijn nog altijd in uw midden. Ze gehoorzamen er uw tijdelijke aardse wetten, geven aan uw keizer wat aan uw keizer toekomt. Maar ze laten zich ten diepste leiden door een oudere, een eeuwige wet; ze dienen in werkelijkheid een andere Vorst. Voor die Vorst, en die Vorst alleen, effenen zij graag de bergen en de dalen. Niet voor uw duistere en irrationele onzin over dat zogenaamd ongrondwettelijke karakter van het celibaat.

Zegt het voort...

Zouden er yuppen zijn die, geconfronteerd met dit blijde bericht, hun maatpak van het lijf scheuren, de attachékoffer wegsmijten en hun leven wijden aan de Heer?

Of zouden moeders die over het ernaast gelegen fietspad fietsen, op weg naar de Albert Heijn, hun bakfiets stilzetten en tegen hun kroost roepen: “Sterre, Storm, Vlinder –  schrijf effe dat internetadres op voor mama, wil je? Ik wil álles weten over die God die zulke dekselse dingen belooft.”

Ik durf dat alles eerlijk gezegd te betwijfelen. Vanuit mijn werkkamer kan ik dat bushokje zien, en ik zit er nu al een half uur naar te kijken zonder dat ik nog maar één bakfiets heb zien stoppen. Ook heb ik, toen ik net even een fotootje ging maken van het bushokje, geen verlaten koffers en verscheurde maatpakken zien slingeren in de buurt.

Nee, ik ben het volkomen met Timothy Radcliffe eens, die tijdens zijn prachtige lezing gisteren in Nijmegen over dit type boodschappen zei dat ze alleen maar mensen aanspreken die er toch al in geloven. De beroemde Britse dominicaan hield een warm pleidooi voor evangelisatie door verbeeldingskracht, door creativiteit, door aanwezigheid. Als voorbeeld haalde hij steeds weer de magnifieke film Des hommes et des dieux aan, het waar gebeurde verhaal van de trappisten die in de jaren ’90 in Algerije werden vermoord, vermoedelijk door fundamentalisten. Met hun leven en dood illustreerden deze monniken wat het betekent om het evangelie te verkondigen door eenvoudigweg aanwezig te zijn. Ze waren volledig vergroeid met het islamitische dorpje waar hun klooster stond, ze stonden de dorpelingen met raad en daad terzijde. Nee, ze hingen geen posters op in bushokjes, maar ze getuigden op een veel diepere en geloofwaardigere wijze toch wel degelijk van hun christelijke geloof. Ook de film zelf doet dat trouwens, zei Radcliffe: door de kijker mee te nemen in de persoonlijke worsteling van elk van de monniken, door op artistieke en subtiele wijze de overwinning van het goede te bezingen. En met succes; de film werd met prijzen overladen, trok wereldwijd miljoenen bezoekers en werd ook door talloze niet- of andersgelovigen met lof begroet.

Ik vind dat wij in Nederland een tamelijk beperkt en protestantsig beeld hebben van dat begrip ‘evangelisatie’. Ofwel men kiest voor de wereldvreemde woordenvloed die voor niet-gelovigen geen enkele betekenis heeft – hoezo is Jezus voor mijn zonden gestorven aan het kruis? Wat zégt mij dat, als ik niet ingevoerd ben in die rijke theologie waarin begrippen als verrijzenis, verlossing, zonde en genade betekenis hebben? Ofwel men kiest voor een gekunstelde wereldwijsheid die de blijde boodschap alleen nog maar indirect ter sprake durft te brengen, en gaandeweg de wijn zo ver aanlengt dat er slechts nog troebel water overblijft.

Dat zijn de smaken die je hier doorgaans aantreft; ofwel een verkondiging van de dode letter, ofwel een verkondiging van de verwaaiende geest.

Timothy Radcliffe liet gisteren een derde weg zien; een evangelisatie via creativiteit, verbeeldingskracht, humor, intelligentie, doorleefde wijsheid, via vitale aanwezigheid. Dat deed hij zonder gezochte metaforen of kleingeestige bedilzucht, maar ook zonder schaamte voor zijn christen-zijn. Radcliffe bracht Christus en het evangelie voortdurend ter sprake, maar op een volstrekt natuurlijke en allesbehalve kwezelachtige wijze. Ja, ik weet zeker dat de yuppen, bakfietsmoeders en tweeverdieners uit mijn wijk ook geboeid naar hem zouden luisteren.

Zegt het voort...

Deze zes jaren vlogen voorbij, en er lijkt niet veel veranderd sinds die tijd. Zo veel is nog hetzelfde. Maar toch; ik kijk naar die jongen, die in zijn vandaag gekregen Spiderman-pak door het huis holt, en een volgend moment in een hoekje met eveneens gekregen Playmobile zit te spelen… Al zo wijs, zo eigenwijs, zo vol karakter. Twee maal zes jaar en hij is zo oud als Jezus toen die in de tempel met de schriftgeleerden in debat ging en zijn ouders het nakijken gaf. Ik kan me er alles bij voorstellen. Drie maal zes jaar en hij mag niet alleen een auto maar via zijn stemrecht ook het land besturen. Ik wil me er niks bij voorstellen.

Dan kijk ik naar de foto rechts, bijna zes jaar geleden gemaakt voor bij een essay over mijn kersverse vaderschap, dat verscheen in VolZin - later kwam dat verhaal ook nog in mijn boek Een kleine theologie van gewone dingen terecht. Twee weken oud is mijn zoon hier. Wat was hij nog jong. Een prulletje; je kunt hem hier maar moeilijk voorstellen in Spiderman-pak of met Playmobile. Dan kijk ik naar mezelf – 26 jaar oud, wat was ík nog jong. Een knulletje. De vertederde blik in mijn ogen is niet geveinsd; ik leefde destijds in een soort roes van trotse gelukzaligheid. Zes jaar ouder: dat is kort genoeg om nog altijd met vertedering naar hem te kijken, maar ook lang genoeg om terug met de voeten op aarde te komen en te merken dat vaderschap niet louter leuk is en kinderen niet louter lief zijn. ‘t Is maar zes jaar, maar ik geloof dat ik echt ouder ben geworden.

Zes jaar ouder. Het is lang genoeg om hem op weg te sturen, te kort om te zien waar die weg heen zal gaan. Lang genoeg om mijn eigen tekorten als vader te zien, maar te kort om te zeggen: ach, zo slecht hebben we het toch niet gedaan… Zes jaar is niet niks, maar we hebben meer jaren, meer wijsheid nodig om een voller licht te werpen op de vruchten van het ouderschap. Uitzien naar dat volle licht; ik geloof dat dat ‘advent’ heet.

Zegt het voort...

Van alle Pixar-animatiefilms blijft de Toy Story-trilogie mijn absolute favoriet: het meest fantasierijk, geestig en diepzinnig. Het zijn films die ik in deze Sinterklaas-tijd extra kan aanbevelen; om cadeau te doen aan iemand, maar zeker ook om zelf te kijken en eens stil te staan bij de wijze waarop wij omgaan met al dat speelgoed dat wij onze kinderen in de decembermaand cadeau doen. Zoals ik ook zeg in deze aflevering van ZinCast: je zult daar dan nooit meer lichtzinnig over denken…

Zegt het voort...

Vele malen waardiger vond ik de Kruispunt-reportage ‘Gebroken vaders’ die gisteren werd uitgezonden:

(Werkt het filmpje in jouw browser niet, klik dan hier.)

Dit zijn verhalen die je geen recht doet in simplistische schema’s. Wie is hier verantwoordelijk voor welk leed? Moeten we de vaders die het leven van hun dochters tekenden met alle schuld beladen? Of de paters die de vaders door hun afschuwelijk misbruik maakten tot wie ze zijn? Maar wie maakte die paters weer tot wie ze waren? Op deze wijze denken over verantwoordelijkheid is een oeverloze onderneming – tot je beseft dat die achterhaald verklaarde notie van ‘erfzonde’ van die beklaagde Kerk zo gek nog niet is… We geven onze fouten – inderdaad: onze gebrokenheid – door aan onze kinderen, aan de jonge mensen die aan onze zorg waren toevertrouwd. En hoe komen we daar uit? Ik weet het niet, maar ik weet wel dat we er niet uitkomen door de verantwoordelijkheid steeds maar weer buiten onszelf te plaatsen, af te schuiven op abstracte grootheden als ‘de Kerk’, de ‘machthebbers’, de ‘clerus’… Dat is ook wat ik probeerde uit te drukken toen ik mijn recente boek Van klokken en klepels schreef:

Wij wijzen graag. We wijzen om te begrijpen. Onze wijsvinger vermomt zich als antwoord op vragen waarop wij het antwoord niet weten, of liever: niet wíllen weten. Wij gebruiken onze wijsvinger als ons een waaromvraag gesteld wordt. Wij gebruiken onze wijsvinger als ons een gewetensvraag gesteld wordt.

De kracht van de RKK-reportage ‘Gebroken vaders’ vind ik, dat de schrijnende verhalen worden getoond, zonder meteen een beschuldigende vinger te heffen. Dit is een eerlijk programma, nota bene uitgezonden in de zendtijd van de Nederlandse bisschoppen. Het nieuws van deze week was níet dat de Nederlandse bisschoppen hun handtekening zetten onder een vrekkige compensatieregeling met het empathisch vermogen van een T-biljet. Het nieuws van deze week was dat de bisschoppen hun handtekening zetten onder een tv-uitzending waarin de diepe wonden van het seksueel misbruik in hun naaktheid worden getoond.

Zegt het voort...