Scène uit Primeval: Een monster uit het verleden vecht met een monster uit de toekomst. Een monster uit het heden verschuilt zich wijselijk.

Mijn vrouw en ik hebben onlangs de complete Britse tv-serie Primeval via internet bekeken, waarin allerlei monsters een hoofdrol spelen. Het idee achter deze sciencefictionserie, kort gezegd: door allerlei mysterieuze gaten in de tijd komen er monsters uit andere tijdvakken onze wereld binnen – dinosauriërs, gorgonopsen, sabeltandtijgers, de hele rataplan; maar ook allerlei ingenieus geëvolueerde superroofdieren uit de toekomst. Gelukkig voor rest van de mensheid duiken die engerds vooral op in Engeland, alwaar een team van wetenschappers en speciale eenheden hen terug naar hun eigen tijd moet jagen. Kortom: pure onzin, maar vermakelijke onzin – ik mag er graag naar kijken. Jurassic Park ontmoet Predator, met een snufje Fringe, zeg maar.

De monstermythologie heeft sinds vroegere tijden een merkwaardige ontwikkeling doorgemaakt. Wanneer wij afbeeldingen zien of beschrijvingen lezen van monsters die mensen uit bijvoorbeeld de klassieke oudheid of de middeleeuwen vreesden, dan valt ons direct iets grotesks op; het zijn vaak fabeldieren als draken bizarre mengvormen van bestaande dieren, een hagedis met leeuwenkop en adelaarspoten – dat soort dingen. We zijn geneigd dat als naïef of primitief af te doen. Die mensen, zo redeneren wij, hadden maar beperkte kennis van de natuur, en daardoor konden allerlei vormen van irrationeel bijgeloof ontspruiten.

Maar als je eerlijk naar de geschiedenis van het monster gaat kijken, moet je concluderen dat mensen door de eeuwen heen alleen maar bijgeloviger zijn geworden. De monsterliteratuur maakte pas echt een vlucht met de opkomst van de moderne wetenschap. Enerzijds omdat die wetenschap de verbeelding van mensen voedde en angsten aanwakkerde voor de schaduwzijden van onze technologische vooruitgang; met Mary Shelley’s Frankenstein als klassiek voorbeeld. Maar anderzijds omdat die wetenschap zelf ook monsters ontdekte – de 19e-eeuwse paleontologie vond fossielen van enorme beesten met vervaarlijke klauwen en kaken, en het in die tijd opkomende darwinisme maakte het plaatje van een woeste prehistorische strijd om te overleven compleet.

In de door wetenschappers bedachte term ‘dinosaurus’ zit ‘deinos‘ verscholen, Grieks voor ‘verschrikkelijk’… Het waren wetenschappers die de ontdekte uitgestorven diersoorten namen gaven met een monsterlijke bijklank; deinonychus, verschrikkelijke klauw, tyrannosaurus rex, koning der tirannenhagedissen… Het was geen zuiver rationele classificeerdrift die de dinosauriërs miljoenen jaren na hun dood een naam gaf, maar irrationele speculaties, angstvisioenen, even kinderlijke als poëtische monsterhuiver.

Negentiende-eeuwse voorstelling van dinosauriërs die elkaar op leven en dood bevechten.

Dat blijkt ook duidelijk wanneer je negentiende-eeuwse voorstellingen ziet van het leven in het mesozoïcum; bijna zonder uitzondering zie je donkere, desolate landschappen afgebeeld, waar woeste reuzenhagedissen elkaar voortdurend bevechten. Zelfs dinosaurussen waarvan later ontdekt werd dat ze sullige planteneters waren, zoals iguanodon, werden als nietsontziende killers afgebeeld.

Nu kun je zeggen: de wetenschap stond toen nog maar in de kinderschoenen, vandaar dergelijke naïeve, onrealistische voorstellingen. Maar is er nu werkelijk zo veel veranderd in onze voorstelling van prehistorische monsters? Natuurlijk, serieuze wetenschappers hebben inmiddels heus wat meer realistische voorstellingen van hoe uitgestorven diersoorten als dinosaurussen zich gedroegen. Maar als de populair-wetenschappelijke fictie een graadmeter is voor hoe het grote publiek hiernaar kijkt, dan zijn we maar amper wijzer geworden sinds de negentiende eeuw. Wat opvalt in onder meer een serie als Primeval of een film als Jurassic Park, is dat de roofdieren permanent uiterst agressief zijn; ze zijn voortdurend aan het jagen, vreten alles wat ze pakken kunnen, gaan steeds met volle kracht het gevecht aan met andere roofdieren. En dat wordt dan allemaal overgoten met een darwinistisch sausje, termen als ‘evolutie’, ‘instinct’ en ‘territoriumdrift’ vallen om de haverklap. Als de paleontoloog Allen Grant in Jurassic Park ziet hoe men de tyrannosaurus poogt te voeren door een geit in zijn kooi te doen, zegt hij iets in de trant van (ik citeer even uit het hoofd): “De T-Rex wil niet gevoerd worden, hij wil jagen. Je kunt miljoenen jaren overlevingsinstinct niet onderdrukken.”

Een onzinnige opmerking. Leeuwen en tijgers heb toch ook de nodige millennia evolutie achter de rug, maar zodra ze in een dierentuin worden gestopt laten ze zich met zichtbaar genoegen voeren door de bewakers en veranderen ze in no-time in aartsluie lobbesen. Met geweld door de hekken heen breken, bezoekers oppeuzelen, achter jeeps aanrennen? Kom nou. Ze kijken wel uit, ze hebben het veel te goed. Voor filmmakers is het dood in de pot, maar ik denk dat de kans reëel is dat een echte tyrannosaurus niet eens zijn wenkbrauw zou optillen – laat staan zijn kaken of klauwen – zodra er een gesjeesde wiskundige voor zijn neus liep. En als echte velociraptors nog maar enigszins op momenteel levende dieren zouden lijken, zouden ze waarschijnlijk schuchter de bosjes in vluchten zodra ze een mens zagen, in plaats van er tegen elke prijs op te jagen.

Maar goed, wij als goedgelovig filmpubliek, wij laten ons met plezier van alles wijsmaken door de diep bijgelovige regisseurs van vandaag. Hun bijgeloof heet darwinisme, van het populaire slag dat overal een woeste strijd om te overleven in wil zien. Pure, niet aflatende agressie is dan de hoogste deugd. In de echte wereld zou dat helemaal geen evolutionair voordeel opleveren, in de echte wereld is dat soort agressie een teken van dolheid en een voorbode van een zekere dood. Maar het populair-darwinistische bijgeloof bekommert zich niet om de echte wereld. Huiveren willen we, over de monsters van onze eigen ratio. En het meest geslaagde product van dit bijgeloof is zonder twijfel de raptor, op de kaart gezet door de eerste Jurassic Park-film, met als ijzingwekkend hoogtepunt de beroemde keukenscène:

De beesten die we hier zien hebben alles om je de koude rillingen te bezorgen; ze zijn intelligent, ze communiceren met elkaar, ze zijn vindingrijk en ze zijn dodelijk. Als je er goed over nadenkt bezit het ideale monster kortom alle kenmerken van de mens zelf. Het monster is ons spiegelbeeld, onze eigen weerkaatsing op de blinkende keukenkast. Doordat wij onze monsterfictie steeds vaker met een saus van wetenschappelijkheid overgieten, verliezen we dat uit het oog. Ik vermoed dat je de middeleeuwer niet hoefde uit te leggen dat draken en centauren aan de fantasie ontsproten waren; hij was ruimdenkend genoeg om de realiteit in te zien van wat aan de fantasie ontspruit. In onze meer bekrompen tijden hebben we meer moeite met fantasie van realiteit te scheiden. We snakken zo naar echtheid dat we bereid zijn te geloven in iedere illusie die ons voorgeschoteld wordt. Natuurlijk is het ‘maar’ een film, maar ja, die raptors hebben toch ooit écht op aarde rondgelopen. Het aura van geloofwaardigheid in films en series als Jurassic Park en Primeval wordt gegeven door excentrieke maar heldhaftige wetenschappers die steevast de hoofdrol spelen. De raptor is een treffend voorbeeld van hoe wij ons in de luren laten leggen: het is namelijk een fabeldier, net zo fictief en samengesteld als de draak of de centaur. Dat wat sinds Jurassic Park een ‘velociraptor’ heet, lijkt maar amper op de velociraptor zoals die door wetenschappers in fossiele resten is gevonden. De regisseur had een stoerder dier nodig, en construeerde die op basis van andere bekende dino’s en een royale dosis nattevingerwerk.

Dat geeft niets, want het levert amusante sciencefiction op – met de nadruk op fiction, niet op science. Ook de wetenschap heeft geen monsters ontdekt onder ons bed. Maar des te meer in ons hoofd.

Gerelateerde artikelen:

• Calvinistisch darwinisme
• Rede en verbeelding

Zegt het voort...

Je ziet aan de kinderen dat ze het prachtig vinden, en ook voor ouders is het geen straf om achter je kroost aan te hobbelen. Toch viel me ook een zekere onwennigheid op bij veel kinderen en ouders. Ik zag kinderen aarzelen; mag ik de fonteinen in deze vijver echt zelf aan- en uitzetten? Mag ik heus met mijn handen aan deze nogal gevaarlijk ogende constructie met tandwielen komen? Ouders zag ik soms bedenkelijk of zorgelijk kijken; is dit wel veilig? Is het wel de bedoeling dat mijn kind hier aankomt? Maakt hij dan niets kapot, of bezeert hij zichzelf niet?

We weten ons met z’n allen nog amper raad met de kinderlijke neiging om te ontdekken, zelfstandig avonturen te beleven. Onze maatschappij is er niet meer op ingericht. Gewoon onbezorgd buitenspelen is er nauwelijks nog bij. Overal loert immers gevaar; van voortrazend verkeer en griezels met boze bedoelingen. En als wij onze kinderen dan lekker willen laten ravotten, dan kiezen we voor verantwoord en veilig vertier in de genoemde zielloze pretparken en speelloodsen. In die pretparken mogen en kunnen kinderen niets zelf; ze worden in beugels en gordels ingesnoerd en rondgeslingerd in door volwassenen bediende elektrische attracties. In de speelhallen kunnen zij zich iets vrijer bewegen, maar die worden dan weer volgeplempt met van alle keurmerken voorziene klimtoestellen met kussens en schuimrubber en netten, zodat ze zich letterlijk geen buil kunnen vallen.

Ik maakte in de Spelerij een praatje met de vrouw van de kunstenaar die deze prachtige plek gebouwd heeft. Ook zij had de maatschappelijke verandering opgemerkt, de overspannen nadruk op veiligheid. En opmerkelijk genoeg maakt dat de situatie alleen maar onveiliger. Zij ziet kinderen nu soms dingen doen, zo vertelde ze me, die ze tien, twintig jaar geleden niet in hun hoofd zouden halen. Ze zijn veel minder gewend om buiten te spelen, ze zijn gewend geraakt aan een beschermde omgeving. Hun motoriek gaat daardoor achteruit, maar belangrijker nog: ze kunnen risico’s veel slechter inschatten. “Wat niet zo gek is als je alleen nog maar computerspelletjes speelt waarin je zeven levens hebt”, aldus deze vrouw.

Ik denk dat zij een goed punt heeft. Juist als wij voortdurend bang zijn dat onze kinderen iets breken, maken wij brekebeentjes van hen. En natuurlijk ben je als ouder bezorgd, en natuurlijk is er volop gevaar, maar goed ouderschap begint toch bij het beteugelen van de bezorgdheid waarmee je elke kinderlijke creativiteit en nieuwsgierigheid verstikt. De ouder die zich daar in wil oefenen, kan eens bij de Spelerij beginnen.

Meer informatie: www.spelerij.nl. En zie ook dit mooie filmpje:

Gerelateerde artikelen:

• De hel, dat is de speeltuin
• Beschavingsmoord per bluetooth

Zegt het voort...

Afijn, genoeg stof voor een ontroerende tv-uitzending dus, en Omroep Max heeft het verhaal op waardige wijze in beeld gebracht:

Vooropgesteld; ik bewonder Ruska, en ik hoop dat deze uitzending mag bijdragen aan het verdiende eerherstel van deze topsporter.

Toch heb ik dubbele gevoelens bij het verhaal. Het toont de tragiek van de ambitie, de tragiek van de roem, maar dat mes snijdt aan twee kanten. De publieke opinie is willekeurig in haar lofbetuigingen en genadeloos in haar afkeuring. Dat is de harde les van deze uitzending – en we wisten dat natuurlijk allemaal allang, maar het blijft schrijnend om de uitwerkingen daarvan in iemands persoonlijke leven te zien. Maar aan de andere kant kun je Ruska niet enkel als slachtoffer van de grillige communis opinio zien. Met evenveel recht kun je hem een slachtoffer van zijn eigen ambitie noemen. En ik bedoel dit niet dominee-achtig. Ik vind ambitie niet per se verkeerd; integendeel. Iemand die zijn leven toewijdt aan één enkel doel, daar helemaal voor gaat… waar vind je dat nog in ons nogal lauwe en laffe landje? Maar juist wanneer je het waardeert dat iemand echt zijn tanden ergens in zet, moet je ook het feit waarderen dat iemand er mogelijk zijn gebit op stuk bijt. Dat heeft Ruska in feite gedaan, en het geeft dan ook geen pas om hem als een deerniswekkend slachtoffer van machinaties buiten hem af te schilderen.

Om de ambitie van Ruska op waarde te schatten, kan het verhelderend zijn om te zien in welke tradities hij staat. Enerzijds is er de klassieke Japanse budo-mentaliteit, met een strenge eis van zelfperfectionering, van zuiverheid in zowel fysiek als geestelijk opzicht. In het oorspronkelijke judo vertaalde zich dat in een streven naar de ippon, het volle punt waarmee de wedstrijd beslist wordt. Toen judo een Olympische sport werd – en misschien is de fameuze overwinning van Anton Geesink in Japan wel hét sleutelmoment van die ontwikkeling – deed er een andere, op westerse leest geschoeide filosofie intrede in deze krijgskunst. Ook die filosofie was op de overwinning gericht, en in die zin uiterst ambitieus, maar zij was eerder pragmatisch dan perfectionistisch. Hoe je wint is van ondergeschikt belang, áls je maar wint. Ook al is dat met een serie halve punten of kwartpunten. Wedstrijdjudo is daarom een stuk minder fraai om naar te kijken dan het klassieke judo, dat nog echt een do is, Japans voor ‘weg’ of ‘levenswijze’.

Toevallig zag ik laatst ook een andere documentaire over judo, waarin deze denkomslag uitgebreid aan de orde komt. Luister maar naar de wijze woorden van de sensei aan het begin van dit fragment (de complete documentaire Samurai Spirit: Judo met Nicholas Pettas is in vijf delen op YouTube te vinden), de in Japan wonende Amerikaan Chuck Wilson:

Ik denk dat Wim Ruska én een pionier is van het moderne wedstrijdjudo én voeling heeft met die oude Japanse alles-of-nietsmentaliteit. Verderop in de Samurai Spirit-documentaire (voor wie het filmpjes kijken nog niet beu is: hier en hier om precies te zijn) wordt het verhaal verteld van de hedendaagse Japanse judogrootheid Kosei Inoue. Die schopte het ver in het internationale wedstrijdjudo, met behoud van de typisch Japanse benaderingswijze. Toen hij uiteindelijk in een beslissende wedstrijd werd uitgeschakeld, waarmee zijn carrière ten einde kwam, stapte hij de mat af met een tevreden glimlach op zijn gezicht.

Het mysterie van die glimlach werpt een heel ander licht op het levensverhaal van Willem Ruska. We zien in de mooie Max-documentaire niet alleen de tragiek van vergane glorie of gefnuikte ambities. Daar sturen de makers wel sterk op aan; zij laten de geïnterviewden zeggen dat hij is “weggezakt in het moeras van niet-erkenning” en nu aan het einde van zijn leven “met lege handen” staat. Ruska zelf kan niet meer praten, dus die zegt niks in de documentaire (althans niets nieuws, we zien slechts oude interviews met hem). Maar kijk nog eens goed naar de recente beelden van deze oude man. De oefeningen bij de fysiotherapeut, het kaartspelletje in een lotgenotengroep, en vooral ook thuis wanneer zijn kinderen en kleinkinderen op bezoek komen. Hoezo staat hij met lege handen? De man glundert, zijn ogen twinkelen. Hij glimlacht. Natuurlijk heeft hij teleurstellingen te verwerken gehad, maar doen we hem niet vreselijk tekort wanneer we enkel denken: “gut, wat zielig toch”? Ik wil niet, zoals de vele mensen die in de documentaire voorbijkomen, spreken voor deze man die zelf niet meer spreekt. Maar we zien Willem Ruska glimlachen. Is het zo vreemd om te veronderstellen dat hij misschien wel de glimlach van Kosei Inoue glimlacht?

Zegt het voort...

Gisteren nog vroeg iemand mij, toen hij hoorde welk beroep ik uitoefende: hoe komt het toch dat de hedendaagse journalistiek zich zo weinig bekommert om degelijke feitelijke verslaggeving? Jemig. Weet ik veel. Of misschien weet ik het wel. Maar dat vergt een verhandeling die niet in een normale alledaagse conversatie past. Dat antwoordde ik hem dus ook: ik heb daar wel ideeën over, maar die kan ik niet in één of twee ronkende zinnen kwijt. Kun je in dertig seconden vertellen wat er mis is met de journalistiek? Nou ja, misschien toch wel: wat er mis is, is dat de journalistiek alles in dertig seconden wil weten en overbrengen. De Volkskrant-rubriek Steek elke dag iets op: dát is precies wat er mis is met de hedendaagse journalistiek.

Steek elke dag iets op is een dagelijkse cartoon waarin steeds een enkele wetenswaardigheid wordt verkondigd en met een simpel tekeningetje geïllustreerd. Er is ooit een koe getraind om kleingeld te vinden. Bomen sterven nooit van ouderdom. De spinduizendpoot kruipt liever over vrouwen dan over mannen. Dat soort dingen. Heel leuk natuurlijk, ik sla het nooit over. Maar ik erger me er tegelijkertijd aan. Allereerst vanwege de gemakzucht. De feitjes zijn van de categorie ‘een-keer-op-Wikipedia-gelezen-dus-het-zal-wel-waar-zijn’, de tekeningetjes zijn flauwe en fantasieloze krabbels van middelbare-schoolniveau. En dan te bedenken dat ze gemaakt worden door een trendy Brits reclamebureau… met die koe die geld kan vinden zullen ze hun eigen cash cow wel bedoelen.

Maar mijn ergernis is fundamenteler. Deze rubriek illusteert een punt dat ik in mijn laatste boek Van klokken en klepels nader heb uitgewerkt. Kort gezegd: van de drie voornaamste taken van de journalistiek – feiten geven, die feiten van duiding voorzien en opinievorming mogelijk maken – dreigt er één verloren te gaan. Feiten en meningen schotelen onze media ons ruimschoots en deskundig voor, dat is het punt niet. Je kunt dus eigenlijk niet zeggen dat het de hedendaagse journalistiek ontbreekt aan feitelijke verslaggeving. Het grote probleem is dat die feiten onvoldoende of eenzijdig geduid worden. Zonder juiste context zijn feiten betekenisloos. Dat illustreert de Volkskrant-rubriek ook. Steeds weer vraag ik mij als lezer geërgerd af: hoezo dan? Heel leuk hoor, dat ik op een feestje slim en grappig kan lijken door te zeggen: “Wist je dat er ooit een koe is getraind om kleingeld te vinden?” Maar ik steel dan alleen de show als ik simpele koeien tegenover me heb die daarop met kreten van verbazing reageren. Ik val hopeloos door de mand zodra een iets slimmere stier zegt: “O ja? Wie heeft dat dan gedaan? En waarom? En hoe? En hoe weet je zo zeker dat dit niet een flauw broodje-aapverhaal is?”

Steek elke dag iets op, nogmaals, wordt gemaakt door een hip reclamebureau, dus dat die de tijdgeest goed aan hebben gevoeld zal geen verbazing wekken. Onder invloed van nieuwe media zijn wij op een andere manier informatie tot ons gaan nemen, sneller, meer gefragmenteerd. Door de overvloed aan feiten, aan beelden, aan gekkigheden die het internet biedt, zijn we gevoeliger geworden voor wat opvalt, wat afwijkt… Dit móet je zien, dit is echt – vul maar in – te gek, bizar, superschattig, hilarisch… een zieke foto van een man met overgewicht die van een flat is gesprongen, zó een schattig filmpje van dansende kittens. Voor de achtergronden ervan interesseren we ons nog maar nauwelijks, de volgende Froot-pagina vraagt al weer om aandacht, het volgende YouTube-filmpje speelt al weer.

Wanneer deze vorm van mediagebruik zijn weg vindt naar de krant – waarschijnlijk eerder doordat de redactie bang is om ouderwets te lijken, en niet omdat lezers daar nou per se om vragen – ontstaat er echter een nieuw probleem. Wanneer ik, bijvoorbeeld, op Wikipedia lees dat een spinduizendpoot liever over vrouwen dan over mannen kruipt, dan zal ik onderaan de entry een link vinden naar een onderzoek waaruit dat blijkt (of, bij het ontbreken daarvan, zal er een dreigende opmerking van een editor staan in de trant van ‘Citation needed’). Met andere woorden: op internet vind ik weliswaar meer onzin dan in de krant, maar de mogelijkheden om direct na te gaan of het klopt zijn ook groter. De krant biedt me daartoe geen enkele mogelijkheid. Ik weet niet op welke bronnen de reclamejongens achter die Volkskrant-rubriek zich beroepen. Dan kun je zeggen: dan zoek je dat toch even zelf op op internet… Nou, dat heb ik geprobeerd, maar dat valt nog vies tegen. Ik weet inmiddels aardig wat over spinduizendpoten, heb wiki’s in meerdere talen doorgeploeterd, maar vond nergens nog maar de minste verwijzing naar hun voorkeur voor de vrouwenhuid. Wie dergelijke gedrukte feitjes wil verifiëren stuit op mysterieuze wijze toch steeds weer op een barrière van stug krantenpapier.

Feiten zonder duiding vormen kortom slechts een rariteitenkabinet, maar ook de meningsvorming heeft te lijden onder het ontbreken van duiding. Het vormen van een gegronde opinie is immers onmogelijk zonder gedegen kennis van contexten – historische achtergronden, bredere sociologische en culturele inbedding, enzovoort. In Japan is het illegaal om dik te zijn, lees ik. Mijn eerste reactie: belachelijk! Het moet niet gekker worden! Maar wat weet ik nou helemaal over die vermeende illegaliteit? Wordt die regel ook werkelijk afgedwongen? Hoe dan? Welke sancties zijn er? Boetes, celstraf, water en brood, verplichte liposuctie? Of betreft het een oude wet die ooit is ingesteld in tijden van hongersnood en die men gewoon is vergeten af te schaffen? Gaat het wel echt om een wet? En op welk niveau? Kent Japan eigenlijk positief recht zoals wij, of gewoonterecht…? Nou ja, enzovoort. Dat alles maakt nogal uit, maar als ik alleen de cartoon onder ogen krijg kan ik niet veel anders dan denken: rare jongens, die Japanners.

En ja, ik ben me bewust van het feit dat het ‘maar’ een cartoon is, die de meeste mensen niet al te ernstig zullen nemen. Punt is dat deze rubriek exemplarisch is voor een bredere journalistieke tendens tot ‘ontduiding’, waardoor alleen nog losse feiten en losse meningen regeren. Het hysterische bericht over castraties in katholieke instellingen dat NRC-gossipjournalist Joep Dohmen laatst de wereld in hielp was van hetzelfde laken een pak. Rare jongens, die katholieken. Daar steekt niemand iets van op.

Zegt het voort...

Hoe dan ook – ik dwaal af -, ondanks mijn sympathie voor Danny de Munk heb ik dus niet naar The Passion gekeken. Ik geef persoonlijk namelijk geen klap om Nederpop, sorry, en op hetzelfde ogenblik was er meer ingetogen en duizendmaal mooiere passiemuziek te horen op Radio 4, namelijk het oratorium Maria van de Grieks-Nederlandse componiste Calliope Tsoupaki. Ja, dat is meer mijn kopje thee, noem me maar elitair.

Toch sluit ik me niet aan bij de voorspelbare kritiek die links en rechts op The Passion klinkt. The Passion is vlak, plat, goedkoop spektakel, en heeft nog maar weinig uit te staan met het lijdensverhaal zoals opgetekend in het Evangelie… Ja, dat zal allemaal vast waar zijn. Dat is ook de reden dat ik bij voorbaat beleefd bedank. Ongetwijfeld wordt er een flinke sloot water bij de wijn gedaan in zo’n tv-evenement. Maar wat ik veel frappanter vind is dat deze wijn überhaupt nog de moeite van het met water aanlengen waard wordt gevonden door zo veel mensen. Het Passieverhaal is klaarblijkelijk nog altijd goede wijn. Dat er water bij gedaan wordt, dat zou zeker katholieken niet zo hoeven te verontrusten; wij laten water en wijn in elke eucharistieviering samenvloeien. Daarbij kan onze Heer wonderen doen met water en wijn, naar verluidt.

En dan nog wat. Mag ik er aan herinneren dat Bachs Matthäuspassion, die permanente inspiratiebron voor brallende dwepers die zich zo ver boven het Frans-Bauerpubliek verheven achten, feitelijk niet zo veel verschilt van The Passion? Ook Bach integreerde in zijn oratoria populaire liedjes uit zijn tijd, ook Bach voegde een forse dosis onvervalste sentimentaliteit toe aan het Bijbelse lijdensverhaal – O Haupt voll Blut und Wunden; alsof dat geen eersteklas smartlap is – ja, ook Bach was een crowd pleaser van heb ik me jou daar. Maar daar hoor je nou nooit iemand over. Bach zijn we als ‘hoge cultuur’ gaan zien. En mij best hoor, want Bach heeft zich door de eeuwen heen wel bewezen als een blijvertje – en ja, hij hééft inderdaad prachtige werken geschreven -, en het moet nog maar blijken of iemand zich over tien jaar The Passion nog herinnert. Ik bedoel dit dan ook niet cultuurrelativistisch; alsof er geen kwalitatief verschil zou bestaan tussen de Matthäuspassion en The Passion. Dat bestaat natuurlijk. Wat ik maar wil zeggen, is dat ze tot hetzelfde genre behoren. Dat de passies van Bach zo populair zijn in onze tot piëtisme geneigde streken is geen toeval; ze leggen de nadruk op de ervaring, de emotie, het sentiment. The Passion is gewoon een nieuwe exponent van een piëtistische cultuur die dat sentimentalisme gecultiveerd heeft, en gaandeweg haar geloof goeddeels verloren is. Misschien wel als een resultaat ervan; want een geloof dat louter geestelijke piekervaringen en intense belevingen zoekt, raakt onherroepelijk afgestompt, teleurgesteld, vermoeid.

Maar als er dan in een afgestompte metropool plots duizenden mensen op de been komen voor een oud verhaal, als er dan ieder jaar weer massa’s teleurgestelde agnosten de concertzalen inrennen om een traantje weg te pinken bij wat18e-eeuwse passiesmartlappen, dan moet je niet klagen over het water bij de wijn, maar juichen om de wijn die op wonderbaarlijke wijze bij het water wordt gedaan.

Zegt het voort...

‘t Is weer tijd voor die grote voorjaarsschoonmaak van de ziel: de vasten. Zelf heb ik me ook dit jaar zo veel mogelijk teruggetrokken uit het sociale-mediabestaan, om me in de offline-woestijn te laven aan bronnen van wijsheid; onder meer het tweede Jezus-boek van paus Benedictus XVI en het boek De rooms-katholieke kerk. Een geïllustreerde geschiedenis van Edward Norman vormen mijn geestelijk vastendieet. Maar vasten doe je natuurlijk niet alleen voor jezelf, vandaar dat ik ook een ‘weblezing’ gemaakt heb over het vasten. Wanneer je naar een reguliere lezing gaat is het ook gebruikelijk om entree te betalen… Welnu, je kunt deze lezing weliswaar gewoon gratis bekijken, maar ik wil je toch uitnodigen om je waardering te laten blijken door een donatie te doen aan de Vastenaktie, die dit jaar geld inzamelt voor bijzondere projecten in de sloppenwijken van Addis Abeba, Ethiopië. Doneren kan via deze website, waar ook meer informatie te vinden is over de projecten.

Mijn ‘weblezing’ gaat over een bijzonder schilderij waar ik bij toeval op stuitte: ‘De strijd tussen carnaval en vasten’ van Pieter Bruegel. Veel van wat ik de ‘standaarduitleg’ noem is gewoon terug te lezen op Wikipedia. Maar toen ik goed naar het schilderij keek ontdekte ik een bijzondere kijk op inkeer en uiterlijk vertoon, waarbij de schilder ons toeschouwers ook steeds op een verkeerd been zet. Nou ja, kijk maar gewoon naar het filmpje hierboven (druk op ‘Volledig scherm’ om de details goed te zien). Oh, en wees zo goed om het te delen; als je tenminste zelf niet ook aan het Facebook- en  Twittervasten bent.

Ik wens iedereen een mooie veertigdagentijd toe!

Gerelateerde artikelen:

• Vrolijk vasten
• Twittervasten: een terugblik
• Vrijheid in vasten

Zegt het voort...

Je kunt mijn muzieksmaak best eclectisch noemen. Ik geloof echter steeds minder, wat ik mezelf in het verleden nog wel wijs maakte, dat ik een brede smaak heb. Ik heb juist een vrij smalle smaak. Een heel precieze smaak. Het luistert nauw; ik kan een artiest helemaal te gek vinden, maar op de veel gehoorde reactie “Oh, dan hou je vast ook van dit-of-dat…” moet ik vaak ontkennend antwoorden.

Als tiener was ik een grootgebruiker van allerlei heavy metal; hoe harder en gemener hoe beter. Op een goed moment begon ik het echter saai te vinden, al die geveinsde boosheid en valse stoerheid, al die pretentieuze teksten die zo stompzinnig zijn dan het nog een genade is dat ze onverstaanbaar worden gebruld, die uitgekauwde riffs en oervervelende drumsprinten op de dubbele-base-pedaal. Er is dan ook nagenoeg niets van die liefde overgebleven, een belangrijk deel van mijn vele honderden obscure death- en black- en thrash-metal-cd’s heb ik verkocht. Enkele uitzonderingen mochten blijven, bands waarin ik iets meer hoor dan hard gebeuk en gemeen gescheur. Waaronder Metallica, ja – en ook wat die band betreft ben ik kieskeurig; ik hou vooral van het oude werk, met als onmiskenbaar hoogtepunt Master of Puppets uit 1986. Alles ná The Black Album uit 1990 kan me gestolen worden.

Als twintiger raakte ik verslingerd aan niet minder donkere, maar toch beduidend minder lawaaiige muziek. Knarsende akoestische gitaren, poëtische teksten gezongen met nicotinevocalen, verklankte sepiatinten. Ik heb een hoofdstuk gewijd aan dergelijke bitterzoete muziek in mijn boek Een kleine theologie van gewone dingen, waarin ik iets van mijn liefde voor de droevige liedjes heb pogen uit te leggen. Maar ook dit genre wordt geplaagd door veinzerij en valsheid, en pretentieuze teksten die zo stompzinnig zijn dat het nog een genade is dat ze binnensmonds worden gekweeld. Wederom verdween de bulk van de cd’s uit mijn collectie. Enkele uitzonderingen mochten blijven – mijn oude liefdes weer, Leonard Cohen voorop (hoewel ook hij geen deel meer uitmaakt van mijn dagelijks dieet).

Als (pas-)dertiger trad de klassieke muziek op de voorgrond; die had altijd wel meegedaan, maar in de marge. Ik ontdekte hoe heerlijk het was om met Radio 4 op de achtergrond aan het werk te gaan. Veel klassieke muziek heeft de uitwerking van een stevige boswandeling bij winterweer; het verfrist, ruimt de geest op, verkwikt het lichaam. Maar ook in dit brede genre vind ik uiteindelijk maar weinig wat mij echt bekoort. Hier laat zich vrij duidelijk benoemen wat ik wel en niet mooi vind. Kort gezegd: hoe religieuzer hoe beter. Opera en operette vind ik vals en geveinsd, pretentieuze symfonieën vind ik net zo saai als de gemiddelde death-metal-cd, maar ik heb een zwak voor componisten die ingetogen, ja biddende muziek maken; Palestrina, Pergolesi, Bach (soms), Liszt, Pärt.

Nu kom ik, krap 33, tot de ontdekking dat ik helemaal niet de breed georiënteerde muziekliefhebber ben waarvoor ik mezelf altijd gehouden heb. Ik moet eerlijk zeggen: ik luister bijna nooit meer naar muziek. Radio 4 laat ik negen van de tien keer uit wanneer ik aan het werk ben. Een werkende mp3-speler heb ik niet meer, en muziek-afspeel-functie in mijn telefoon blijft ongebruikt. Nieuwe cd’s koop ik zelden, en de oude cd’s die ik niet verkocht heb, komen nog amper de kast uit. En áls ik nog muziek luister, dan zijn het die oude liefdes, die enkelingen uit de genres waar ik ooit maar amper genoeg van kon krijgen. Metallica nog vaker dan Leonard Cohen. Maar vaker luister ik liever naar de stilte, huiver ik zelfs bij de gedachte aan muziek draaien.

Eigenlijk gek; niet van muziek houden, dat kan niet, dat mag niet. Je komt er niet mee weg in onze Facebook-cultuur, waarin je bent wat je ‘liket’. Je moet invullen van welke films je houdt, van welke muziek je houdt. En muziek heeft daarbij nog een andere kwaliteit dan films. De vraag “Hou je van films kijken?” is een vrij gangbare vraag; de vraag “Hou je van muziek luisteren?” is dat niet. In plaats daarvan vragen mensen altijd: “Naar wat voor muziek luister jij graag?” Alsof de mogelijkheid dat je überhaupt geen muziek luistert bij voorbaat is uitgesloten. En natuurlijk bestaan er voldoende mensen die eigenlijk helemaal niet van muziek houden, maar die zeggen dan doorgaans dat ze van alle muziek houden. “Och, ik hou van alles wel een beetje. Behalve van die harde metal of techno, dat vind ik niks. En ik vind dat laatste liedje van Adèle wel mooi.” Dergelijke opmerkingen zijn een eufemisme voor: “Muziek interesseert me geen lor, en kan de ene artiest nauwelijks van de andere onderscheiden, maar ik neurie wel mee met de laatste fluthitjes die ze op de radio draaien.”

Zo bekeken is een brede muzieksmaak synoniem aan geen muzieksmaak, en mag ik blij zijn met mijn steeds verder versmallende kieskeurigheid. Ik hou zo veel van muziek, dat ik bijna niets nog echt goed vind. Hopelijk klinkt dat niet blasé of hautain – zo is het niet bedoeld. Ik denk gewoon dat ik muzikaal monogamer aan het worden ben.

In de Zincast-aflevering gebruikte ik het titelnummer van Master of Puppets om iets over vrijheid te zeggen; vrijheid kan ook bestaan in het afzien van iets. “Alles is mij geoorloofd”, zegt Paulus, “maar ik moet mij door niets laten knechten.” Ook muziek kan zo’n subtielere verslaving zijn waar ik op zinspeelde in de podcast; voor mij is het dat in elk geval zeker geweest. Muziek kan bezweren; we dansen graag naar het pijpen van de fakir of de rattenvanger. Dat doet muziek die slechts zichzelf zoekt, zij het in de extremiteit van de metalband, in de sentimentaliteit van de singer-songwriter, of in de virtuositeit van de klassieke componist. Wat in mijn toenemende muzikale monogamie steeds meer overblijft, is heel directe en eenvoudige muziek. Veelal liturgische muziek, oeroude beurtzang in de Latijnse en Byzantijnse tradities. Dergelijke sacrale muziek zullen sommige mensen ook ‘bezwerend’ noemen, omdat ze meditatief en mantra-achtig is. Maar het grote verschil is dat deze muziek niet zichzelf dient. Zij zoekt geen roes of extase. Zij voert niet weg uit Hamelen met de valse belofte dat ginds het Beloofde Land is, zij brengt het ware Beloofde Land juist naar Hamelen toe. Zij verstrooit niet, zij verzamelt. In vrijheid. Ware vrijheid.

Gerelateerde artikelen:

• Een ander register
• Het aswoensdaggeloof van Peter Steele

Zegt het voort...

Kalm is het water van het meer
Maar mijn boot schudt heen en weer
Niet door een storm, maar door een stem
Niet door een schim, maar slechts door Hem
Die mij roept vanaf de wal: de Heer.

Niet ooit, niet morgen, maar vandaag
Nu meteen, dat was de vraag:
“Wil jij je netten laten vallen?
Visser worden van ons allen?”
En ik, ik kon slechts stamelen: “Ja, graag.”

Dit was ik, ben ik, zal ik zijn;
Een visser, onbeduidend, klein
Maar door Zijn roepstem opgericht
Verschijn ik voor Zijn aangezicht
Voorbij de angst, voorbij verdriet en pijn.

Dit vraagt Hij nu aan elke man:
Te worden wie hij wezen kan
Vrij van vrees zijn rug te rechten
Voor Gods Koninkrijk te vechten;
Verheug je in je bijrol in Gods plan.

Visser, leg je netten neer
Verlaat je vader op het meer
Sluit je bij de Vader aan
die met de Zoon en Geest tesaam
jou steeds weer roept vanaf de wal: de Heer.

Zegt het voort...

Afijn, ik wil graag dit mildere geluid laten horen: deze en andere Harry Potter-films verdienen toch lof, al is het maar omdat ze uitnodigen om de boeken te lezen. En die zijn briljant, basta. Al is het maar omdat die ook weer uitnodigen om verder te zoeken in dat merkwaardige genre van de moderne Engelse sprookjes. Die meesterlijk zijn, al is het maar omdat ze uitnodigen om verder te zoeken in mythologische verhalen, oerchristelijke thema’s, taalkunde, filosofie, enzovoort. In mijn meest recente bijdrage aan IKON’s onvolprezen ZinCast heb ik een verband gelegd tussen de Potter-reeks van J.K. Rowling en een wijsgerig werkje van een andere meester van dat genre, C.S. Lewis. Over niet-sentimentele liefde, vriendschap, schouder aan schouder vechten, bidden en ruzie maken. Luister maar:

Zegt het voort...

“(Muziek) is een kunstvorm net als alle andere, die toevallig – of nou, niet geheel en al toevallig – die dieper gaat dan welke kunstvorm ook, omdat die op een of andere manier – en die een of andere manier heeft denk ik te maken met chemische processen in het brein – directer naar het hart gaat – ook al weer een metafoor natuurlijk, niet letterlijk naar het hart – maar directer het gevoel aanboort dan de andere kunsten.”

Weet je wat, kijk zelf maar, de rest van het interview is ook de moeite waard:

Heerlijk, zo’n schaamteloos traag interviewprogramma zonder onnodige opsmuk waar een gast uitgebreid de gelegenheid krijgt om diens kijk op de dingen te ontvouwen. Ik hoop dat de RKK hier stug mee door blijft gaan.

Maar even terug naar de zin die ik citeerde. Sta me toe die ook even schaamteloos traag te ontleden. Want de genoeglijke glimlach die die zin bij mij opriep kwam niet enkel voort uit de vorm – de opeenstapeling van bijzinnen, verduidelijkingen en terzijdes die uiteindelijk toch knap tot een afgeronde zin worden gebreid – maar ook uit de inhoud. Paul Witteman is een atheïst van het beschaafde type. Iemand die de rijkdom van de religie te goed kent om haar met karikaturen tekort te doen, iemand die veel sympathie kan opbrengen voor de godsdienstige traditie (meer nog dan sommige gelovigen), maar die desalniettemin niet mee wil gaan in de uiteindelijke aanspraken van die religie. Prima. Dat alles maakt dat dit een respectvol gesprek kan zijn, het is geen gesprek vanuit de loopgraven. Dat maakt het interview beleefd en nergens echt scherp, maar voor de welwillende toehoorder toch spannend: buiten de beschutting van de loopgraaf zijn de gesprekspartners ook kwetsbaarder.

Witteman lijkt zich dat te realiseren, want zeker in het eerste deel van het interview is hij erg op z’n hoede. Hij deelt iets met zijn interviewer, in dit geval een liefde voor oude religieuze muziek, maar hij wil zich niet door de priester Bodar laten betrappen op uitspraken die religieus geduid kunnen worden. Vandaar zijn omslachtige en omzichtige formuleertrant. Vandaar ook, zo vermoed ik, dat hij het woord ‘toevallig’ in de geciteerde zin zo beklemtoont. Dat muziek de meest intense van alle muziekvormen is moet immers primair aan het toeval worden toegeschreven, en niet aan de een of andere besluit van een oppermachtige God. Daarna voegt Witteman nog toe dat het natuurlijk niet helemáál toevallig is, maar hij beroept zich daarbij op een strikt wetenschappelijke ordening, alsof hij daarmee een goddelijke ordening wenst uit te sluiten: dat wij muziek zo intens beleven komt door “chemische processen in het brein”.

Witteman lijkt mij een uitermate redelijke vertegenwoordiger van een uitermate onredelijk modern geloof, dat zweert bij deze veelgehoorde geloofsbelijdenis: “Ik geloof niet in God, ik geloof in de wetenschap.” Dat credo wordt vaak geponeerd met een stelligheid alsof daarmee de kous af is, en verdere discussie of toelichting overbodig. Volgens mij kun je echter geen discutabeler credo bedenken dan dat. Want wat bedoel je dan precies met ‘geloof’, wat bedoel je met ‘God’, wat bedoel je met ‘de wetenschap’? Wat is de status van je ‘geloof’ in de wetenschap? En bovenal: waarom zou dat eerste, het godsgeloof, in tegenspraak zijn met het tweede, het ‘geloof’ in de wetenschap? Zelf zou ik eerder zeggen; ik kan in de wetenschap geloven omdat ik in God geloof – met andere woorden; omdat ik geloof dat er één ordenend principe is dat wij God hebben leren noemen, dat ons mensen behept heeft met een redelijk kenvermogen, kan ik geloven dat wij in staat zijn om de geschapen werkelijkheid zoals wij die aantreffen te onderzoeken en binnen de grenzen van ons vermogen te begrijpen, en dat die hele vaak moeizame onderneming nog zin heeft bovendien. Dat rare moderne geloof in de wetenschap miskent niet op de eerste plaats de monotheïstische religie, het miskent vooral de wetenschap. Als ik een neurowetenschapper was die serieus onderzoek deed naar chemische processen in het brein, zou ik me uiterst ongemakkelijk voelen bij al die devote volgelingen die in mijn bescheiden onderzoekjes de Alfa en de Omega van het universum menen te kunnen ontwaren.

De hele grap van dit devote sciëntisme wordt in die ene zin van Paul Witteman samengevat. Niks mag in dit uiterst schimmige geloof aanspraak maken op een speciale positie, alles wat bijzonder is moet daarom voorgesteld worden als volstrekt ‘normaal’ of ‘logisch’ (wat in de geloofstaal van de sciëntist synoniem is aan ‘irrelevant’, ‘onzinnig’, ‘niet terzake doende’): liefde is ‘maar’ een chemische aangelegenheid, religie is ‘maar’ een sociaal-evolutionair hulpmiddeltje, schoonheid is ‘maar’ een voor ons functioneren nuttige zinsbegoocheling, en – terug naar Witteman – muziek is ‘maar’ een “kunstvorm als alle andere”, die “toevallig” door ”chemische processen” wat heftigere gemoedsbewegingen teweeg brengt. Hoe kan het dat een man die de taal zo goed beheerst zo weinig poëtisch is? Hoe kan het dat een man die zo veel van muziek houdt, een zo a-muzikale werkelijkheidsbeleving kent?

Ik moet nu denken aan die prachtige passage uit Herman Finkers’ meesterwerk Na de pauze, waarin hij vertelt over de dogma’s waarmee hij vroeger op school werd doodgegooid, zoals “een boom is in wezen niets meer dan een zuurstoffabriek”. “Die zuurstoffabriek benauwde mij”, zegt Finkers dan, “en verstikte alle poëzie.” Als vervolgens de kapelaan op school komt vertellen over katholieke geloofswaarheden haalt Finkers opgelucht adem.

“De kapelaan barstte van de verhalen met ruimte. Zo zei hij: God is het begin van alles. Voor God was er niets. En Maria is zijn moeder.”

Voor de die-hard sciëntist zijn dergelijke mysteries betekenisloze formules, niet omdat hij er te rationeel voor is, maar omdat hij er te weinig rationeel voor is. Zijn rationaliteit kent louter nog wiskundesommen en laboratoriumproeven, en geen gedichten meer of oratoria, geen verbeelding, geen rite, geen verhaal, of andere dingen die ons tot redelijke wezens maken.

Het interessante aan het Eeuwigh gaat voor Oogenblick-interview, is dat Paul Witteman die dingen wél kent. Hij is geen die-hard sciëntist, daar is hij te verstandig en beschaafd voor. Ik zeg niet dat Witteman “dus” “eigenlijk” een gelovige is die het niet wil toegeven. Inderdaad is dat een onhebbelijkheid die een bepaald type gelovigen heeft; om niet-gelovigen voortdurend op verkapt geloof te willen betrappen (en mede-gelovigen niet zelden ook op verkapt ongeloof). Witteman is daar bij Bodar duidelijk ook beducht voor. Ten onrechte, Bodar wil hem niet ontmaskeren als pseudo-katholiek, hij laat hem juist alle ruimte in het gesprek. Maar vanwege die onterechte beduchtheid wringt Witteman zich in allerlei vreemde bochten om maar te laten zien dat er werkelijk geen enkele noodzakelijk religieuze dimensie zit in de muziek van bijvoorbeeld Bach waar hij zo van houdt. En daarmee doet hij toch echt op de eerste plaats die muziek tekort. Met zijn visie dat Bach net zulke mooie muziek had geschreven (maar dan op andere teksten) wanneer hij geen christen was, beledigt hij Bach op de wijze waarop een pasgetrouwde man zijn vrouw beledigt wanneer hij tegen haar zegt: “Ik heb wel ‘ja’ tegen je gezegd aan het altaar, maar als ik aan de andere kant van de wereld was geboren was ik nu waarschijnlijk net zo gelukkig met een heel andere vrouw.” Voortdurend maar zeggen dat alles ook anders had kunnen zijn, is de eerste en ergste miskenning van hoe de dingen feitelijk zijn.

En ik kan nog wel iets preciezer zijn over waar die miskenning in dit geval dan in schuilt. Lees het tweede deel van Wittemans ontwijkende kronkelzin nog eens. Hij preciseert zijn formulering dat muziek directer “naar het hart” gaat, want dat is natuurlijk ‘maar’ een metafoor, en metaforen behoren tot de ruimere logica van de poëzie en muzikaliteit en niet tot de smallere logica van het sciëntisme waar hij zich hier zo nodeloos achter schuilhoudt. Hij bedoelt natuurlijk ‘het gevoel’. Het gevoel. Verderop in het interview heeft hij het nog over het hele palet van emoties die je in klassieke muziek aantreft… En dat is natuurlijk allemaal mooi en waar, maar wat nu net zo opvalt aan religieuze klassieke muziek, is dat het méér dan louter het spectrum van onze emoties aanboort. Het bespeelt diepere registers. Dat is ooit mooi uitgedrukt door Thomas Merton, die zijn ervaring beschreef toen hij, net ingetreden bij een sober Amerikaans trappistenklooster, in aanraking kwam met de liturgische muziek daar; het verstilde getijdengebed dat het hart vormt van alle kerkmuziek:

“(…) de koude stenen van de abdij weerklinken van een zang die gloeit van een levende vlam, van een zuiver, diep verlangen. Het is een strenge, verheven warmte, de warmte van de Gregoriaanse zang. Het ligt diep onder de gewone ontroering en dat is een van de redenen, waarom je er nooit genoeg van krijgt. Het put je nooit uit door goedkope gevoeligheden in je op te wekken. In plaats van je naar buiten te lokken in het open veld van de gevoelens, waar je vijanden, de duivel en je eigen verbeelding en de aangeboren vulgariteit van je gevallen natuur je onder het mes kunnen krijgen om je in stukken te snijden, trekt het je naar binnen, waar je in vrede en inkeer God vindt.”
Thomas Merton, Louteringsberg, deel 3, hoofdstuk IV, par.3.

Een laag diep onder de gewone ontroering, diep onder de emoties… Iedereen die ooit in een intiem gebed of liturgische viering een dergelijke sacraliteit heeft ervaren, weet dat die inderdaad niet tot één van de emoties te herleiden is. Het voelt als ontroering, als vreugde, als verdriet, als alles tegelijk en niets van dat alles, het is geen groots en spectaculair alleluja, geen mystieke roes, geen bewustzijnsverruiming of -vernauwing, geen orkestraal slotakkoord à la Händel, maar meer een grondtoon waarin je mee mag trillen, de basstem van God die jou uitspreekt als een woord, dat ene woord dat jou weer heel maakt.

Dat register heeft altijd meegeklonken in de religieuze muziek, al zijn er door de eeuwen heen voldoende pogingen geweest om het te smoren in de krokodillentranen van de valse emoties. Maar dwars door die emoties brak de sacraliteit toch steeds opnieuw weer door. Soms zelfs heel direct, bijvoorbeeld in het latere werk van Franz Liszt, waarin de eeuwenoude monnikenzang de romantische tierelantijnen verjoeg – zijn schoonzoon en rasromanticus Richard Wagner meende dat hij krankjorum geworden was. Zelf houd ik het erop dat hij die binnenruimte ontdekte waar ook Merton over schreef, die misschien wel dezelfde ruimte is als die waar Finkers het over had, de ruimte waarin een meer omvattende, meer muzikale, lucht gevende logica geldt.

Ik weet niet, en het benieuwt mij, hoe een verstandige en beschaafde atheïst als Paul Witteman deze sacraliteit zou duiden. Als toch ‘maar’ een emotie, zij het een wat meer verheven of verfijnde emotie? Als chemische hersenspinsels? Ik weet niet, en het benieuwt mij, of hij ook ‘seculiere’ vindplaatsen van een dergelijk dieper register kan aanwijzen. Ik ken ze niet, en wil in alle bescheidenheid en redelijkheid de hypothese naar voren schuiven dat hier toch een echt een innige relatie met God voor nodig is.

Ik hoor Witteman al zeggen dat de bewijslast bij mij ligt – het zij zo. Ik ben niet zo van de goede voornemens aan het begin van het nieuwe jaar; maar aan wie de moeite heeft genomen om dit hele schaamteloos trage artikel te lezen, wil ik best mijn voornemen kenbaar maken om over dit diepere register van het sacrale een boek te gaan schrijven. Deo volente.

Gerelateerde artikelen:

• Brommers en vetplantjes
• Calvinistisch darwinisme

Zegt het voort...