Franciscus’ valse vrienden

Een fraai staaltje ‘Franciscus-framing’ deze week: het internationaal breed uitgemeten verhaal dat de paus ‘de evolutietheorie accepteert’. Onze media in de Lage Landen lieten dit non-nieuws gelukkig grotendeels links liggen; een teken wellicht dat onze journalisten wél hun huiswerk doen. Voor zover ik kon nagaan was alleen de Vlaamse krant De Morgen er klakkeloos ingestonken. Maar zeker in de Angelsaksische pers werd het door praktisch alle kranten, nieuwssites en radio- en tv-zenders als breaking news behandeld.

Wat was er gebeurd? Afgelopen maandag was paus Franciscus de eregast op een groot symposium van de Pauselijke Academie van Wetenschappen. Hij mocht daar een buste onthullen van zijn voorganger, paus emeritus Benedictus XVI. Daarna gaf hij een toespraak voor het verzamelde gehoor van internationale wetenschappers. Zijn functie was dus vooral ceremonieel; zeg maar het spreekwoordelijke lintje knippen, en aansluitend de plichtmatige woorden van dank en bemoediging. Een inhoudelijke bijdrage aan het symposium leverde hij niet. Maar goed, hij is natuurlijk de paus, dus zelfs al zou hij slechts de huishoudelijke mededelingen doen, dan zouden die nog meer persaandacht trekken dan alle doorwrochte verhandelingen van de verzamelde briljante natuurvorsers bij elkaar opgeteld.

Bekrompen

Meanwhile Jesus and Darwin were fighting again!Paus Franciscus leverde, als altijd, een mooie bijdrage. Hij prees uitgebreid zijn voorganger, zoals hij eerder heeft gedaan. En besteedde toen nog, geheel in de geest van Benedictus, enkele woorden aan  het onderwerp voorhanden; de relatie tussen geloof en wetenschap.

Die wordt vaak als een tegenstelling voorgesteld, alsof de één de ander uitsluit, maar in feite is dat natuurlijk maar de bekrompen, luidruchtig geventileerde mening van een heel select groepje – meestal fundamentalistisch-protestantse – gelovigen, en een even select groepje even fundamentalistische atheïsten.

Echo

De katholieke visie is een andere, zo bevestigde paus Franciscus nog maar weer eens. Hij zei: “Evolutie is niet in tegenspraak met de notie van schepping.” Feitelijk was het niet meer dan een echo van wat zijn voorganger zijn hele lange loopbaan had herhaald, reeds eind jaren ’60 als professor Ratzinger, later in de jaren ’80 en ‘90 als kardinaal Ratzinger, en ten slotte ook als paus Benedictus in de jaren nul:  schepping en evolutie sluiten elkaar niet uit, de correcte formulering is niet ‘schepping óf evolutie’, maar ‘schepping én evolutie’. Het probleem ontstaat precies wanneer de wetenschap zich als alternatieve godsdienst gaat presenteren, en wanneer de godsdienst gaat doen alsof haar heilige teksten natuurwetenschappelijke handboeken zijn.

Ook paus Benedictus’ ideeën waren trouwens verre van revolutionair; in feite was dit zo ongeveer de officiële positie van de katholieke kerk sinds de encycliek Humani Generis van paus Pius XII uit 1950. En eerder waren het nota bene katholieke wetenschappers als Jean-Baptiste Lamarck (1744-1829) en de augustijner monnik Gregor Mendel (1822-1884) die heel fundamentele bijdragen hebben geleverd aan de opkomst van de evolutietheorie. En de Belgische katholieke priester Georges Lemaître (1894-1966) geldt als de grondlegger van de theorie van de oerknal.

‘Experts’

Dat Paus Franciscus deze week zei dat de theorieën van de big bang en biologische evolutie allerminst onverzoenbaar zijn met de katholieke theologie, is dus werkelijk niets nieuws. Toch: tal van media behandelden het alsof het een revolutie was. Sommige Amerikaanse journalisten spraken van een “significante breuk met de katholieke traditie”. De Engelse krant The Independent lepelde het oude en allang weerlegde cliché op dat katholieke kerk “de reputatie heeft anti-wetenschappelijk te zijn”. En De Morgen maakte het nog bonter door doodleuk te schrijven: “Volgens sommige experts zijn de uitspraken van de pontifex een belangrijke stap weg van de creationistische ‘pseudotheorieën’ die zijn voorganger Benedictus XVI omarmde.” Wie zijn die ‘experts’ precies? Andere blunderende journalisten, die net als die van De Morgen geen flauw benul hebben waar ze het over hebben?

Valse verwachtingen

Klopt ons beeld van de paus?Je zou om deze journalistieke miskleunen kunnen lachen, en ik vermoed ook dat dat de beste reactie is. Het ernstige is echter, dat ze in een bepaald patroon passen. Eerst wordt een clichébeeld van de kerk opgeroepen. In dit geval: de kerk is anti-wetenschap, Galileo, inquisitie, bla bla. Of in het geval van de beeldvorming rond de ook recente gezinssynode: de kerk is tegen homo’s, bla bla. En vervolgens wordt paus Franciscus voorgesteld als de grote vernieuwer die met dat naargeestige verleden korte metten maakt.

Je kunt dan relativeren: ach, tenminste schrijft de pers nu eindelijk eens positief over een paus. Maar is positieve aandacht per se goed? Die kan ook valse verwachtingen oproepen – wederom, denk aan alle opgeklopte heisa rond de synode – en zo een voorbode zijn van collectieve teleurstelling: ‘Ach, wat jammer nou, de paus is er tóch niet in geslaagd de kerk te hervormen, of misschien wilde hij het bij nader inzien stiekem niet; ach, wat jammer nou, de paus is katholiek.’

Waanvoorstellingen

Daarbij: ís de aandacht voor paus Franciscus werkelijk zo positief? Zijn de complimenten aan zijn adres niet vooral een slinkse manier om het aloude negatieve clichébeeld te vereeuwigen? Stel, ik zeg tegen een willekeurige groep mensen: “Jullie deugen niet.” De volgende dag wend ik mij tot dezelfde groep mensen, wijs één willekeurig iemand aan en zeg: “Maar jij deugt wél.” Ben ik dan werkelijker positiever geworden, welwillender, of in elk geval milder in mijn oordeel? Ja, de formulering is nu positief, maar in feite gewoon een andere manier van precies hetzelfde zeggen: “Jullie deugen niet.”

Dat is wat er nu vaak gebeurt met de zogenaamd ‘positieve’ persaandacht voor paus Franciscus. Het is een manier van natrappen naar de ten onrechte verguisde paus Benedictus, van bevestigen van aloude karikaturen en waanvoorstellingen van de kerk, van het scheppen van een mythisch-heroïsch beeld van deze huidige paus waar hij nooit aan kan en zal willen voldoen.

Elton John

Een ander, nog krasser voorbeeld van dit mechanisme: de popzanger Elton John liet zich deze week tijdens een benefietconcert in New York ontvallen dat paus Franciscus zijn held is, en dat hij wat hem betreft onmiddellijk heiligverklaard mag worden. En waarom? Elton John zei letterlijk: “Tien jaar geleden was de katholieke kerk het grootste obstakel in de strijd tegen aids. Nu hebben we een paus die er daadwerkelijk over spreekt.”

Zoveel onnozelheid is zelden in twee zinnen bij elkaar gepropt. Allereerst over die laatste aanname, dat we nu een paus hebben die er “daadwerkelijk over spreekt”. Paus Franciscus spreekt noch vaker noch anders over aids-bestrijding dan zijn voorgangers. Zijn meest substantiële opmerkingen over dit onderwerp zijn te vinden in een toespraak aan de bisschoppen van Tanzania, toen die in april van dit jaar hun ad limina-bezoek in Rome aflegden. De paus pleitte toen, geheel in lijn met zijn voorgangers, voor het bevorderen van seksuele verantwoordelijkheid van mensen, voor zorg, voorlichting en preventie. Dat is ook al decennialang de leer en praktijk van de kerk.

Kwaadaardig

En dat brengt me bij het eerste deel van het statement van Elton John, dat ronduit leugenachtig is: dat de kerk tot voor kort nog “het grootste obstakel in de strijd tegen aids” is geweest. Alom wordt erkend dat de katholieke kerk wereldwijd, en zeker in Afrika, dé drijvende kracht is in de strijd tegen HIV en aids. Geen enkele andere organisatie steekt zo veel tijd en geld in preventieprogramma’s en in medische zorg voor aidspatiënten. Je kunt best kritiek hebben op de wijze waarop, of de mate waarin, of op de leer van de kerk over voorbehoedsmiddelen, maar de kerk een “obstakel” in deze strijd noemen is niet alleen onzinnig en onrechtvaardig, het is ronduit kwaadaardig.

Santo subito riep Elton John met zoveel woorden, en hij kreeg er een staande ovatie voor. Moeten we blij zijn met deze bijval voor onze paus? Integendeel. Met zulke valse vrienden heeft de paus geen vijanden meer nodig.

Dit artikel werd als radiocolumn uitgesproken op Radio Maria, AM675, op donderdag 30 oktober 2014, in de rubriek Paus aan het Woord. Luister hier de gehele uitzending:
[iframe width=”100%” height=”166″ scrolling=”no” frameborder=”no” src=”https://w.soundcloud.com/player/?url=https%3A//api.soundcloud.com/tracks/174686581&color=ff5500&auto_play=false&hide_related=false&show_comments=true&show_user=true&show_reposts=false”]

1 gedachte over “Franciscus’ valse vrienden

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *