Hartelijke groeten van Paulus

paulus0Met hartelijke groet. Daarmee sluit ik mijn brieven en mails het liefst af. Ik vind het simpelweg mooier dan ‘Met vriendelijke groet’. Persoonlijker, informeler, ja zelfs vriendelijker, hoe paradoxaal ook. Een vriendelijke groet is formeler, onpersoonlijker, neutraler. Het voordeel daarvan is dat je het bijna altijd kunt gebruiken — zeker wanneer je iemand niet kent en/of voor de eerste keer schrijft is een ‘vriendelijke groet’ gepaster. Een ‘hartelijke groet’ is voor een stadium daarna; het toont betrokkenheid, vriendschappelijkheid en openheid. Nu heb ik nooit zo lang stilgestaan bij het type groeten om een brief of e-mail mee af te sluiten, hoor. Maar daar heeft de heilige Paulus vandaag verandering in gebracht.

“Weest goed voor elkaar en hartelijk.” (Ef. 4:32)

paulus1Die simpele vermaning pende Paulus neer in zijn brief aan de christenen van Efeze. De zin trof mij temidden van het hoogtheologische geweld van de teksten die vandaag in de kerken gelezen werden. Al enige weken staat de mooie maar moeilijk te doorgronden ‘broodrede‘ van de evangelist Johannes centraal. En daar kwam vandaag dan ook nog de al even mooie en mysterieuze passage bij over Elia die de Heer vraagt te sterven, maar dan tot tweemaal toe brood krijgt. De ondubbelzinnige en nuchtere oproep tot hartelijkheid van Paulus lijkt ingeklemd tussen deze mystieke en visionaire teksten een beetje uit de toon te vallen.

ευσπλαγχνοι (eusplagcnoi) staat er in het Grieks, wat letterlijk zoiets als ‘met goede ingewanden’ betekent. Wie nu visioenen krijgt van smerige yoghurtdrankjes met ‘goede’ rechtsdraaiende bacteriekolonieën zit evenwel verkeerd. De ingewanden werden destijds gezien als de plaats waar de zachtaardige affecties zetelen, zoals tederheid, vriendelijkheid en mededogen. De goede ingewanden van de Griekse tekst zouden wij een goed hart noemen. Dus: goedhartig, hartelijk, of tenderhearted zoals de King James-vertaling luidt.

paulus2Maar het lijkt me zinnig om het lagere gerommel van het ευσπλαγχνοι mee te laten klinken in de betekenis. Want een hart kan moedig zijn of week of kil, maar hartelijkheid heeft iets in zich dat daaraan vooraf gaat; eenvoud, onvoorwaardelijkheid, spontaniteit, zoiets. Intuïtie, zou je kunnen zeggen — en dat associëren wij nog altijd met de onderbuik. Hartelijkheid is een gut feeling.

Althans, voor zover het een gevoel is… een houding is wellicht een betere term. Of zelfs een deugd, om een begrip te gebruiken waar de hedendaagse filosofen niet over uitgekletst raken. Maar veelal hebben ze het dan over grote deugden, als rechtvaardigheid, medemenselijkheid, dat soort dingen. Ook belangrijk, daar niet van. Maar hartelijkheid is kleiner, simpeler, alledaagser. Hartelijkheid is een gut virtue.

Maar daarmee niet onbeduidender. Want ook om deze reden trof de passage uit Efeziërs me: dat Paulus die kleine deugd van de hartelijkheid lijnrecht plaats tegenover tamelijk grote ondeugden. Om de passage iets breder te citeren:

“Wrok, gramschap, toorn, geschreeuw en gevloek, kortom alle boosaardigheid moet bij u verdwijnen. Weest goed voor elkaar en hartelijk.” (Ef. 4:31-32)

paulus3Wat is toch die hartelijkheid, die de grote boosaardigheid in ons eigen hart kan verdrijven? Het is absoluut meer dan vriendelijkheid. Als ik netjes ‘goedemorgen’ en ‘dankuwel’ zeg tegen de kassajuffrouw bij de Albert Heijn ben ik vriendelijk, fatsoenlijk, maar niet per se hartelijk. Ik kan heel goed ‘goedemorgen’ en ‘dankuwel’ zeggen en tegelijkertijd heel onvriendelijke dingen denken over diezelfde caissière. Vriendelijkheid kan gemeend zijn of geveinsd, hartelijkheid kan alleen maar oprecht zijn. Vriendelijkheid is een uiterlijke aangelegenheid, hartelijkheid een innerlijke.

Hartelijk zijn betekent: oprechte interesse tonen in degene die je ontmoet, voorbij de formaliteiten. De kassajuffrouw ook aankijken wanneer je goedemorgen en dankjewel zegt, glimlachen, een praatje maken, geduld en aandacht tonen, dat soort dingen. Nu kun je zeggen: ook dat kan onoprecht zijn, ook dat kun je spelen terwijl je eigenlijk onaardige dingen denkt. Misschien wel. Maar daar wil ik twee bedenkingen tegenin brengen. Ten eerste zul je dat niet gemakkelijk doen. Stel je voor dat je je eigenlijk ergert aan de traagheid of onvriendelijkheid van de caissière. Ga je dan hartelijk een praatje aanknopen? Nee, waarschijnlijk zou je dan slechts kille, ongeduldige vriendelijkheid tonen, groeten, danken en wegwezen. Overigens: we zouden het wel moeten doen, hartelijk zijn, zo kunnen we van Paulus leren. Want onze ergernis zou als sneeuw voor de zon verdwijnen. Maar dan is de hartelijkheid dus niet gespeeld of onoprecht.

paulus5En dat brengt me bij mijn tweede punt: áls je hartelijkheid toch probeert te spelen, dan ben je niet hartelijk maar joviaal. Jovialiteit kun je zien als een misplaatste of mislukte poging tot hartelijkheid. Als iemand je hartelijk bejegent voel je je gezien en gewaardeerd. Als iemand wat al te joviaal is kan zelfs het tegenovergestelde gelden: je hebt het gevoel alsof die persoon over je heen walst, je intimideert, je juist niet ziet of op waarde schat.

Het woord ‘joviaal’ is trouwens te herleiden op het Italiaanse gioviale, wat ‘onder invloed van de planeet Jupiter staande’ betekent. Nu weet ik weinig van astrologie (en dat wil ik graag zo houden), maar ik heb het even opgezocht en kort samengevat duidt de invloed van Jupiter op optimisme, maar ook op zelfoverschatting. En precies in dat laatste schuilt het verschil met werkelijke hartelijkheid. Wie joviaal doet maakt zichzelf groter dan hij werkelijk is. Wie hartelijk is maakt zichzelf kleiner dan hij is. Hij stelt zichzelf nederig op — nederigheid, een grote deugd waar je de hedendaagse filosofen jammer genoeg weer veel te weinig over hoort.

Hartelijkheid is dus niet alleen een kleine deugd, maar ook de deugd van kleinheid, van zelfverkleining. Hartelijkheid heeft met bescheidenheid te maken. Geef een man een krukje, en als hij joviaal is klimt hij erop en gaat hij de persoon naast hem goedmoedig op de schouder kloppen. Als hij hartelijk is geeft hij het krukje aan zijn naaste en luistert geïnteresseerd naar diens verhaal.

Echt, oefen jezelf in hartelijkheid — een kleine deugd, maar een grote opgave — en je zult zien dat Paulus gelijk heeft: hartelijk zijn is een wapen tegen boosaardigheid, bij jezelf en bij anderen.

paulus6Overigens, in zijn brief aan de Efeziërs, die de aanleiding vormde van deze kleine beschouwing, is Paulus zelf helemaal niet zo hartelijk. Hij eindigt niet met een groet. Geen hartelijke groet, niet eens een vriendelijke groet. Wat vreemd is, want alle andere brieven van Paulus die we in de Bijbel vinden eindigen wel met omstandige groeten aan al zijn vrienden en bekenden. De brief aan de christenen van Efeze is juist opmerkelijk onpersoonlijk van toon. Voor sommige geleerden een reden om te twijfelen of deze brief wel echt door Paulus zelf is geschreven. Ach, misschien wilde hij eenvoudigweg iedere schijn van jovialiteit vermijden, zodat de kernachtige boodschap van de 32e paragraaf van het vierde hoofdstuk overeind blijft staan: wees hartelijk!

3 gedachten over “Hartelijke groeten van Paulus

  1. Echt ‘hartelijk’ bedankt voor bovenstaand artikel.
    Het heeft mij altijd verbaasd dat U tot nu toe geen
    enkele reactie voor zo’n belangrijk basisgegeven voor het dagelijkse leven heeft ontvangen. Trouwens nederigheid, ik zal er maar niets over zeggen.

    Verder, leuk dat U aandacht aan Augustinus heeft geschonken. Ik voel mij altijd een ietsje pietsje
    verwant met hem, geboren 13-11, maar daar blijft het natuurlijk bij. En als moeder en echtgenote, wat kan ik nog ontzettend veel leren van zijn moeder, de Heilige Monica.

  2. Pingback:Het infiltratietijdperk « Geloof jij het?

  3. Aku pernah tanye soalan ni. Kite dibenar untk beramal dgn mazhab lain jika kita tau reason yg kukuh yg disokong oleh dalil2 yg sahih, setiap apa2 yg kita cuba amalkan yg berlainan dgn mazhab yg kita pegang sekrang. Kalau tak tahu jgn sesekali cuba kita amalkan.Contoh; hukum bertindik lelaki & wanita. Ade beberapa pendapat mengenainya. Ade yg kate lelaki pompuan bole bertindik. Ade yg kate hanya pompuan je bole be;itndik&#8230rjadi setiap statment tersebut ade dalil yg support…

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *