Het complot tegen complotten

SamenzweringTijdens een zonnige en eentonige treinreis — een dankbare kweekvijver voor dat soort dingen — schoot mij gisteren een idee voor een chestertoniaanse roman te binnen. Dat gebeurt me wel vaker, en meestal ontbreekt het me aan zin en tijd om het idee uit te werken. Bovendien: deze chestertoniaanse roman die ik voor mij zag bevatte geen nihilistisch, plotloos geneuzel en gezanik, dus enige kans op een lezerspubliek in het Nederlandse taalgebied lijkt me bij voorbaat uitgesloten. Dus ik kan mijn idee best verklappen. Ook heel chestertoniaans, trouwens: Orthodoxy van G.K. Chesterton begon immers ook met het verklappen van een onvolgroeid romanidee.

Mijn idee voor een chestertoniaanse roman kwam hier op neer: dat er een gigantisch wereldwijd complot blijkt te zijn tegen complotten. Machthebbers, multinationals, militaire inlichtingendiensten, esoterische sektes en religieuze leiders — allemaal zijn ze betrokken bij dit grootse complot. Iedere poging om een complot te smeden, wordt door hen direct en onverbiddelijk in de kiem gesmoord. Twee of drie mannen die ergens in de bergen van Georgië bij elkaar komen en op fluistertoon hun onvrede over Poetin kenbaar maken, worden onmiddellijk op hun mobieltje gebeld door deze verborgen wereldmacht. Of ze het even uit hun hoofd willen laten een complot te smeden. Hetzelfde overkomt Obama en Berlusconi, wanneer zij op de een of andere VN-top een onderonsje hebben. En op de plaats waar een vliegtuig zich in een wolkenkrabber heeft geboord, verschijnen mysterieuze agenten die moeten voorkomen dat andere mysterieuze agenten belastend bewijsmateriaal verduisteren.

Nou ja, de mogelijkheden zijn eindeloos. Ik wil niet beweren dat dit een goede roman zou zijn, maar het basisgegeven vind ik toch tamelijk hilarisch: dat al die wilde samenzweringstheorieën die op het internet rondzingen onjuist blijken te zijn dankzij de wildste samenzwering van allemaal, de samenzwering tegen samenzweringen.

Ik verklap dit idee omdat ik las dat een belachelijk hoog percentage van de Nederlandse bevolking gelooft in complottheorieën. Pim Fortuyn is vermoord door de JSF-lobby, Lady Di is vermoord door het Britse koningshuis, Kennedy is vermoord door de CIA en wij allemaal worden langzaam maar zeker vermoord door gsm-fabrikanten. Al deze samenzweringstheorieën zijn natuurlijk hartstikke waar. Het totale gebrek aan bewijs is bij dit soort verhaaltjes immers het meest krachtige bewijs.

Nee, trouwens, er is wel bewijs… Dat van die gsm-fabrikanten moet wel waar zijn, want de resultaten van dit onderzoek tonen aan dat de complete Nederlandse bevolking volslagen krankjorum geworden is door de straling van mobiele telefoons. Ik wil hier niet beweren dat de complottheoretici ongelijk hebben als zij beweren dat de Mossad achter de aanslagen van 11 september zit of dat er opzettelijk impotent makende stoffen in vliegtuigbrandstoffen wordt gestopt — zoals ik al zei kan het tegendeel toch niet bewezen worden, en voor deze dwazen is dat al voldoende bewijs. Ik wil vooral beweren dat het geestelijk ongezond is om je überhaupt met dit soort theorieën bezig te houden.

barack_obama_conspiracy_photoZe zuigen je namelijk mee in een neerwaartse spiraal van paranoia, wantrouwen en cynisme, naar een troosteloos universum dat geregeerd wordt door blinde destructieve krachten. Totdat je uiteindelijk krankzinnig of zelfs schopenhaueriaan bent, het summum van geestelijke onfrisheid — hoewel je er best de Libris Literatuurprijs mee kunt winnen. (Schopenhauer, voor degenen die het geluk hebben hem niet te kennen, was een 19e-eeuwse filosoof die gruwelijk overschat werd, op de eerste plaats door Schopenhauer zelf.) Als je dan toch een hobby zoekt, ga liever kantklossen, aquarellen schilderen, een moestuin onderhouden, vogels tellen… Alles beter dan je in samenzweringstheorieën verdiepen.

De basale psychologie van deze geestelijke dwaling is ook al door Chesterton beschreven, in het al genoemde meesterwerk Orthodoxy. (Mijn weggegeven verhaalidee is in feite dus zelfs meervoudig chestertoniaans.) Een gek heeft niet zijn verstand verloren, luidt een bekende uitspraak uit dit boek, maar heeft juist alles verloren behalve zijn verstand. Waanzin heeft een sterk rationele kant — in het genoemde onderzoek blijkt niet voor niets dat hoogopgeleiden zeker zo vatbaar zijn voor samenzweringstheorieën. Langs strikt rationele lijnen is het ongelijk van de waanzinnige dus niet te bewijzen.

Nevertheless he is wrong.  But if we attempt to trace his error
in exact terms, we shall not find it quite so easy as we had supposed.
Perhaps the nearest we can get to expressing it is to say this:
that his mind moves in a perfect but narrow circle.  A small circle
is quite as infinite as a large circle; but, though it is quite
as infinite, it is not so large.  In the same way the insane explanation
is quite as complete as the sane one, but it is not so large.
A bullet is quite as round as the world, but it is not the world.
There is such a thing as a narrow universality; there is such
a thing as a small and cramped eternity; you may see it in many
modern religions.  Now, speaking quite externally and empirically,
we may say that the strongest and most unmistakable MARK of madness
is this combination between a logical completeness and a spiritual
contraction.  The lunatic’s theory explains a large number of things,
but it does not explain them in a large way.  I mean that if you
or I were dealing with a mind that was growing morbid, we should be
chiefly concerned not so much to give it arguments as to give it air,
to convince it that there was something cleaner and cooler outside
the suffocation of a single argument.

“Nevertheless he is wrong.  But if we attempt to trace his error in exact terms, we shall not find it quite so easy as we had supposed. Perhaps the nearest we can get to expressing it is to say this: that his mind moves in a perfect but narrow circle.  A small circle is quite as infinite as a large circle; but, though it is quite as infinite, it is not so large.  In the same way the insane explanation is quite as complete as the sane one, but it is not so large. A bullet is quite as round as the world, but it is not the world. (…) we may say that the strongest and most unmistakable mark of madness is this combination between a logical completeness and a spiritual contraction.  The lunatic’s theory explains a large number of things, but it does not explain them in a large way.” (uit: G.K. Chesterton, Orthodoxy, hoofdstuk 2)

Nu had Chesterton het nog over individuele gekken. Een eeuw nadat hij dit schreef, blijkt ruwweg driekwart van de Nederlandse bevolking alles verloren te hebben, behalve haar verstand. Wat wij verloren hebben, is de notie dat de wereld meer is dan een onguur krachtenveld waarin alles draait om wil tot macht. Wat wij verloren hebben is een nuchtere omgang met datgene waar we geen grip op hebben. Wat wij verloren hebben, kortom, is vertrouwen. Naïef? Natuurlijk! En wat een genade is die naïviteit… De frisse bries die het vertrouwen is, kan alle wolken van duistere vermoedens verdrijven.

6 gedachten over “Het complot tegen complotten

  1. Leuk stuk, Anton! Herkenbaar ook dat van die treinreis en zo verder.

    Ik snap dat je het omwille van de stijl zo noemt, maar ‘goede trouw’ is natuurlijk ook niet naief. Je kunt nu eenmaal niet alles eerst gaan zitten natrekken, dat zou verlammend werken.

  2. Bedankt, Jonathan! Uiteraard heb je gelijk, goede trouw is niet per se naïef. Maar wat ik maar wil zeggen… wanneer je stelt dat je meer vertrouwen moet hebben, krijg je al snel het verwijt dat je naïef bent. En in dat licht zou ik ‘naïviteit’ wat positiever willen waarderen dan gewoonlijk gebeurt. En dus zeg ik: ja, dat is naïef, in de zin van: onbevangen, geestelijk kalm en open, niet door paranoïde gedachtecirkeltjes gestoord.

  3. Pingback:De Google « Geloof jij het?

  4. Pingback:de complotosfeer – voortschrijdende inzichten « PitzPages

  5. Pingback:Losse punten | Anton de Wit

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *