Levensles uit Kells

Na mijn klaagzang laatst over de vlakheid van veel 3D-films, nu een lofzang op een alles behalve vlakke 2D-film die ik pas zag: Brendan & the Secret of Kells. Voor een habbekrats te koop op dvd, schaf ‘em maar zonder aarzelen aan. Deze animatiefilm vertelt de fictieve ontstaansgeschiedenis van een boek dat wel echt bestaat: ‘the Book of Kells’, een handgeschreven en geïllustreerd evangeliarium uit de vroege Middeleeuwen. Tegenwoordig wordt dit Ierse manuscript tentoongesteld in Trinity College, Dublin. Het boek is beroemd vanwege de verbluffend gedetailleerde illustraties en initialen. De film maakt gebruik van eenzelfde kleurrijke en virtuoze beeldtaal. Alleen al de sprankelende beelden maken Brendan & The Secret of Kells het bekijken waard. Maar het is het niet minder fijnzinnige verhaal dat de film zijn diepte geeft.

Het verhaal speelt zich af in de negende eeuwse abdij annex nederzetting Kells, in Ierland, waar de twaalfjarige hoofdpersoon Brandon woont. Zijn oom Cellach is er de abt: een rijzige en wat sombere gestalte, streng en gevreesd door de andere broeders. Toch voldoet hij zeker niet aan het clichébeeld van de sinistere monnik dat sinds de Reformatie en Verlichting de toon is gaan zetten. Cellach is in feite een zachtmoedig man, betrokken en rechtvaardig, maar enigszins tobberig. En niet zonder reden: Vikingen maken de Britse eilanden onveilig, ze plunderen, moorden, stichten brand (dit speelt zich af in de tijd dat de Britten dat nog aan overzeese barbaren overlieten). Abt Cellach laat daarom een grote muur rond Kells bouwen.

Als de naburige abdij van Iona overrompeld wordt door de Vikingen, vlucht de enige overlevende broeder naar Kells met een kostbaar bezit onder de arm: een nog onvoltooid manuscript van de vier evangeliën. De nieuwsgierige Brandon raakt al snel bevriend met deze vriendelijke ‘illuminator’ (tekenaar van kunstzinnige miniaturen in de tekst), die broeder Aidan heet en opmerkelijk veel op countryzanger Willie Nelson lijkt (maar dan zonder de cowboyhoed). Aidan leert Brendan de kunst van het vak, en stuurt hem het bos in om bessen te verzamelen waar ze inkt van kunnen maken. Dit alles zeer tegen de zin van abt Cellach, voor wie het bos tot de boze buitenwereld behoort, en die sowieso vindt dat de bouw van de verdedigingsmuur prioriteit verdient boven zoiets frivools als het versieren van een boek.

Het verhaal ontwikkelt zich verder rond een speelse fairy die Brendan in het bos ontmoet, en het gevecht dat Brendan aan moet gaan met zijn eigen angsten en demonen – uitgebeeld in prachtige surrealistische droomsequenties. Dit deel van het verhaal is op zichzelf al een cultuurfilosofische beschouwing waard – over de altijd spannende verhouding tussen christendom en heidendom; zowel het lichtvoetige heidendom van de woudfee Aisling, als het duisterdere heidendom van de demon Crom Cruach die Brendan moet bevechten.

Maar de centrale spanning in het verhaal is niet die tussen christendom en heidendom, maar een spanning in het christendom zelf – een spanning tussen menselijke grondhoudingen, zo je wil. Het christendom van Cellagh tegenover het christendom van Aidan. De eerste: defensief, naar binnen gekeerd, ernstig, star, zelfredzaam. De tweede: creatief, naar buiten gericht, vrolijk, ontvankelijk, kwetsbaar. Nu is het verleidelijk om die tegenstelling meteen te projecteren op zichtbare historische fracties binnen de christelijke traditie. En het ene bijvoorbeeld ‘protestants’ te noemen en het andere ‘katholiek’, of ‘orthodox’ versus ‘vrijzinnig’, ‘conservatief’ versus ‘progressief’, of wat dan ook. Maar ik denk dat je dan het diepere punt mist. Dit zijn grondhoudingen die dergelijke zichtbare scheidslijnen overstijgen, en dwars door alle groeperingen en kampen en stromingen heenlopen – ja, die zelfs ieder individu doorkruisen. De psychologie van Cellagh en de psychologie van Aidan zijn geen volmaakte vreemden, geen onverzoenbare uitersten – zoals ook de personages in de film dat niet zijn. Cellagh en Aidan hebben respect voor elkaar, ze begrijpen elkaar ook goed, behandelen elkaar werkelijk als broeders. Zij vertegenwoordigen slechts de tegenstrijdige intuïties die we allemaal wel zullen kennen.

Van nature zullen de meeste mensen – ik ook – de meeste sympathie hebben met broeder Aidan. Maar ik wil het toch graag ook opnemen voor abt Cellach: hij vertegenwoordigt een heel nuchtere, realistische intuïtie, die uitermate redelijk is. Ik bedoel: we draaien allemaal ’s avonds de voordeur op slot en kluisteren overdag onze fiets aan de ketting, omdat we weten dat er ook nu nog Vikingen bestaan die het niet zo nauw nemen met trivialiteiten als persoonlijk-eigendomsrecht. Tot op zekere hoogte is het helemaal niet ongezond om defensief en star te zijn; het is de koppigheid die soms nodig is om te beschermen wat ons dierbaar is. Deze houding behoedt ons ook voor de naïviteit en richtingloosheid die bij de levenshouding van Aidan op de loer liggen.

De beperkingen van de houding van Cellach worden echter ook duidelijk in de film. Hoe hoog de muur ook is, uiteindelijk kan die de Vikingen toch niet tegenhouden. En daarmee wordt de historische ironie van dit alles zichtbaar; de stevig ommuurde abdij van Kells is inderdaad meermaals door Vikingen geplunderd, en is nu niet meer dan een ruïne, maar het zo kwetsbare Boek van Kells is tot op de dag van vandaag bewaard gebleven – iets gehavend door de eeuwen, natuurlijk, maar nog even fascinerend en kleurrijk en sprankelend. De geschiedenis van het Boek van Kells illustreert de ontluisterende wijsheid die op haar rijk versierde bladzijden staat opgetekend, dat de zachtmoedigen de aarde zullen bezitten, en de eersten de laatsten zullen zijn.

Dat is de levensles uit Kells, en we hebben er zowel Aidan als Cellach voor nodig om ons daar aan te herinneren; hun tegenstrijdige intuïties ontmoeten elkaar daar. Deze levensles mag de hele samenleving zich aantrekken, die extreem-cellachiaans geworden is en slechts nog wantrouwt, en steeds hogere muren bouwt, om de plunderaars en brandstichters vervolgens binnen de eigen stadsmuren aan te treffen.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *