Losse punten

Nog vrij onlangs had ik een lange discussie met een kennis over samenzweringen. Het was tijdens een feestje op een aangename zomeravond, we dronken gemoedelijk bier, en vlucht MH17 was nog niet uit Amsterdam vertrokken. Kortom, het was een weliswaar vruchteloze, maar toch ook zorgeloze discussie.

We hadden het over de usual suspects tijdens zulke gesprekken. De landing op de maan (nooit gebeurd, zo wist mijn kennis zeker). Natuurlijk ook 11 september (een wolkenkrabber die ineenstort door een botsing met een vliegtuig? Een fysische onmogelijkheid!). Mijn kennis was een prettige gesprekspartner: goed geïnformeerd, welbespraakt, maar gelukkig niet volslagen gestoord. Zijn argumenten waren helder en aantrekkelijk. Bij alles wat hij zei, dacht ik: natuurlijk, dat klinkt volmaakt logisch, dat zou zo maar eens waar kunnen zijn. Toch voelde ik de noodzaak hem tegen te spreken. Niet omdat ik zeker weet dat er wél ooit astronauten op de maan geland zijn – eerlijk gezegd interesseert dat me geen lor – of dat ik meen dat de onderste steen van de Twin Towers reeds boven is. Maar vooral omdat ik meen dat complotdenken per definitie ongezond is.

Ik kon mijn kennis daar uiteraard niet van overtuigen. Hij vond het een kwestie van gezonde scepsis: je gelooft toch niet alles wat politiek en media je voorschotelen? Dat klopt, het lijkt me niet meer dan redelijk daar een zeker wantrouwen tegen te koesteren. Maar waarom geloof je dan wel klakkeloos die zogenaamd betrouwbare bronnen die jou een alternatieve lezing voorschotelen? Zijn die soms volmaakt vrij van ideologische of commerciële belangen, gaan die niet selectief of manipulatief met de waarheid om? Hoe weet je dat dan weer zo zeker?

Het punt waar gezonde scepsis omslaat in ongezonde scepsis, is waar die scepsis allesbehalve zichzelf bevraagt. Waar die hoog- en overmoedig wordt. Denkt alles te kunnen verklaren, grip te kunnen krijgen op een vreselijk complexe werkelijkheid die wij met ons beperkt verstand nooit zullen begrijpen. De ongezonde scepticus wil niet accepteren dat er dingen zijn waar zijn verstand nooit bij zal kunnen, en gaat naarstig op zoek naar aanknopingspunten in de wirwar van feiten. Alles lijkt plots te kloppen, alles valt ogenschijnlijk op z’n plek. Als bij een kinderkleurplaat waarbij je eerst de puntjes moet verbinden doemt er plots een samenhangend beeld op. “Kijk, de waarheid”, zegt de zelfverklaarde scepticus, zoals het kind zegt: “Kijk, een giraf.” Het ís geen giraf, het is een velletje met puntjes en lijntjes in de vorm van een giraf, naar eigen smaak ingekleurd, en evengoed is een complottheorie nooit de waarheid.

* * *

Verbind de punten...Ook over de vliegramp in Oekraïne bestaat alweer een zwik samenzweringstheorieën. Ongetwijfeld zullen het er meer worden, zodra wij minder te weten komen over de ware toedracht. Had dat feestje een goede week later plaatsgevonden, dan was het gesprek met mijn kennis vast ook minder gemoedelijk geweest. Dan was het namelijk dichterbij gekomen, dichterbij een gruwelijk, onuitspreekbaar leed dat ons nu allemaal de koude rillingen bezorgt.

Theorieën over waarom de maanlanding nooit plaats zou hebben gevonden wil ik best aanhoren, juist omdat het me eigenlijk maar weinig boeit, en omdat de hele kwestie voor mij toch geen consequenties heeft.

Theorieën over wie het Maleisische vliegtuig uit de lucht heeft geschoten en waarom, wil ik eigenlijk helemaal niet aanhoren. Ik zap of blader door, klik weg. Het is te vers, te afgrijselijk, te onvatbaar. Zelfs de goedbedoelde spierballentaal van politici – de daders zullen gepakt en gestraft worden, wij eisen rechtvaardigheid – kan ik maar moeilijk verdragen. Ben ik dan niet geïnteresseerd in de waarheid? Jawel, maar niet in die puntenprent die ook nu voor de waarheid door zal gaan.

* * *

Tegen het einde van het voorbije WK voetbal, ging het bericht de wereld rond dat de Noord-Koreaanse staat zijn onderdanen deed geloven dat Portugal en Noord-Korea streden om de felbegeerde wereldbeker. De staatstelevisie zond daartoe gemanipuleerde beelden uit, zo liet een gretig gedeeld filmpje op internet zien. Niet alleen de nieuwe, ook de betrouwbaarder geachte oude media namen het bericht over – in ons land onder meer De Telegraaf (goed, niet het meest betrouwbare oude medium denkbaar, maar toch). Het bleek echter een hoax. Ook in Noord-Korea zagen de voetballiefhebbers in werkelijkheid gewoon Duitsland van Argentinië winnen. Niet de Noord-Koreanen, maar wijzelf waren bij de neus genomen door handige mediamanipulatie.

Schijnberichten als deze zijn een veelvoorkomend verschijnsel in een informatiesamenleving, en tot op zekere hoogte is dat maar goed ook. Want een geslaagde hoax, mits als dusdanig ontmaskerd, houdt ons ervan bewust dat we niet zomaar alles wat we horen en lezen voor zoete koek moeten slikken. En het geeft te denken: wat maakt dat wij er instonken? Natuurlijk, de handigheid van de zenders speelt een rol; de timing, de technische uitvoering, enzovoort. Maar een leugen kan nog zo kundig geconstrueerd zijn, wij zullen het als leugen blijven zien zolang wij als ontvangers de boodschap niet op z’n minst geloofwaardig vinden. Een geslaagde hoax laat zien wat wij graag willen geloven. Zelfs als blijkt dat we bedot zijn, zullen we zelfgenoegzaam zeggen: “Maar het had zomaar wáár kunnen zijn.” We zien Noord-Korea graag als totalitaire staat met een geoliede propagandamachine en even wereldvreemde als megalomane trekjes – dus een gemanipuleerde WK-finale, why the hell not?

Nu is deze hoax tamelijk onschuldig, Noord-Korea ver weg. Maar wat laten we ons allemaal wijsmaken over de vliegramp in Oekraïne? Ik zag vanochtend een stuk in de krant over wat de Russische staatsmedia daarover allemaal verkondigden. “Gehersenspoelde Oekraïners geloven dat het vliegtuig met een katapult uit de lucht is geschoten”, zouden zij smalen. De conclusie die wij als argeloze krantenlezers op onze beurt moeten trekken is: zie nou eens hoe vreselijk die Russen door hun staatsmedia gehersenspoeld worden met desinformatie. Maar wie houdt nu precies wie voor de gek? Is dit bericht dat ik lees betrouwbaarder dan het bericht dat een Rus in zijn krant leest? Wat willen wij graag geloven over Rusland, over Poetin, over het conflict in Oekraïne? Waarom is de ander altijd ‘gehersenspoeld’, en ben ikzelf gewoon ‘geïnformeerd’?

* * *

Ik wil aan deze observatie geen samenzweringstheorie verbinden. Hoewel ik de neiging om dat te doen heus wel snap. Soms is het de enige kant, die we met onze machteloze verontwaardiging op kunnen. Toch denk ik dat de ware scepticus ook die verleiding weerstaat. Wie zijn verstand wil bewaren, bidt beter mee met al die kerken die bidden voor de slachtoffers. Ik weet hoe mijn kennis op dat feestje laatst zou reageren op dat advies: wat heeft dát nu weer voor zin? De zin ervan, is dat de sprakeloosheid voorop wordt gesteld, de punten losse punten mogen blijven, en dat wijzelf onze bescheiden plek in het geheel beter leren begrijpen. Denk aan het onderscheidingsvermogen waar de serenity prayer op aandringt: geef me de kalmte om te accepteren wat ik niet kan veranderen, de moed om te veranderen wat ik wel kan veranderen, en de wijsheid om het verschil te zien. Dat is gezonde scepsis. Al het andere is borrelpraat.

1 gedachte over “Losse punten

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *