Moderne rituelen

Calvin and HobbesWie de moderne wereld echt grondig wil begrijpen, hoeft volgens mij geen dikke traktaten van pompeuze filosofen te lezen — een stripalbum van Calvin and Hobbes is veel efficiënter én diepzinniger. Wat wil je, met hoofdpersonen die vernoemd zijn naar twee grote architecten van de moderniteit, iconen van respectievelijk een streng geestelijk determinisme en een streng materieel determinisme. Nou ja, ik zou eindeloos door kunnen zwammen over deze briljante strip van Bill Watterson, maar dan zit je alsnog een dik traktaat van een pompeuze filosoof te lezen. Laat ik me dus even beperken tot het stripje hierboven… (En vergeef mij de pompeuze woorden.)

Het is een op en top modern ritueel dat Calvin hier beschrijft; het volmaakte spiegelbeeld van een ritueel dat ook in bepaalde kloosterorden gebruikelijk is. Daar eet men in stilte een sobere maaltijd, terwijl een van de broeders of zusters voorleest uit de Bijbel of andere geestelijke lectuur. Wie het wel eens meegemaakt heeft, zal kunnen beamen hoezeer dit aanvankelijk wat ongemakkelijke gebruik op den duur maakt dat je je zowel lichamelijk als geestelijk gevoed en gesterkt voelt.

Het moderne ritueel dat Calvin in een ‘transcendente’ staat van ‘lager bewustzijn’ brengt, doet ook zoiets, maar dan omgekeerd. De maaltijd — drie kommen ‘chocolate frosted sugar bombs’ — is zo zoet en ongezond als de tekenfimpjes. Hij raakt leeg en verzwakt, hyperactief, overgestimuleerd. Ook weer naar lichaam en geest: hij zegt immers niet meer in staat te zijn “(to) sit still or even think straight”. Hij raakt kortom overvoerd met prikkels door deze geestelijke en lichamelijke fast food.

Het doel van het klassieke kloosterritueel lijkt mij het kalmeren van de zintuigen, het zo veel mogelijk afzien van prikkeling, om zo in een hogere staat van contemplatie te komen. Contemplatie, de open en ontvankelijke beschouwing, is volgens de christelijke traditie een derde belangrijke manier om de werkelijkheid te kennen; naast de rede en de zintuiglijke waarneming. Iedereen die denkt dat wij sinds de Verlichting een ruimere blik op de werkelijkheid hebben, heeft het mis: want sinds die tijd is de contemplatie juist langzaam maar zeker afgeschaft; de moderniteit meent aan de rede en aan de waarneming (in de wetenschappen: de logica en de empirie) genoeg te hebben, en heeft onze blik op de werkelijkheid daarmee een derde nauwer gemaakt.

Hoe onevenwichtig dit perspectief is, wordt volgens mij haarfijn duidelijk in het Calvin and Hobbes-stripje. Contemplatie is niet meer het object van de moderne rituelen; we zien nog slechts benepen rationalisme en, vooral, stimulering van de zintuigen in het ritueel. Het probleem van het moderne rationalisme toont zich al op het eerste plaatje: het leidt tot subjectivisme en functionalisme. “I think rituals are important”, zegt  Calvin. De rechtvaardiging van de rituelen schuilt slechts in de eigen subjectieve mening (“I think…”; het cartesiaanse cogito) en in de functie, het belang, het nut (“…are important”). Het subjectivisme wordt onderstreept in het volgende paneel. “My favorite ritual…”, mijn persoonlijke favoriete ritueel, mijn religietje, mijn hoogst individuele uiting van een hoogst individuele relatie met een hoogst individuele God, of hoe die entiteit ook heet in mijn hoogst individuele vocabulaire.

Spannender nog is hoe de functie van het ritueel vervolgens wordt omschreven; het doel is niet meer de contemplatie, of de overgave, het opgeven van het rationele ik en de doelmatigheid, niet eens de redelijkheid — nee, het doel is de onmiddellijke bevrediging, het stimuleren van de zinnen, de directe prikkeling of ervaring, het hedonisme.

Voordat ik nu blijf steken in de grootse abstracties van de cultuurpessimist, zal ik pogen het concreter te maken. Want dit gaat volgens mij over iets dat zo alomtegenwoordig is in onze samenleving dat we het gemakkelijk over het hoofd zien. Ik las in de Belgische krant De Morgen een artikel over een onderzoek waaruit blijkt dat rondstruinen op internet beter is dan lezen. In een test met senioren blijkt googelen betere hersengymnastiek te zijn dan een boek openslaan. De optimisten van de digitale revolutie zullen zich in de handen wrijven: ha, zie je nou wel, het is zelfs hartstikke goed voor je!

Ik blijf echter met een wrange nasmaak zitten die ik dankzij het Calvin and Hobbes-stripje iets beter begrijp. Want wat maakt dat de onderzoekers het ene moderne ritueel (internetten) boven het andere (lezen) verkiezen? Wat is het doel, het object van dit ritueel? Dat de hersenen geprikkeld worden. That’s it. Prikkeling, stimulering, en dat alles gesanctioneerd vanuit de alomtegenwoordige angst om de geestelijke gezondheid te verliezen, om dement te worden. Om diezelfde reden geven we massaal klauwen met geld uit aan idiote ‘Brain Age’-spelletjes,  en andere ‘geheugentraining’.

Wij zijn een prikkelbare soort geworden; hoogst eenzijdig gericht op ons lichaam en onze zintuigen. Alle moderne rituelen zijn slechts daarop gericht. Wij lezen niet meer om ons te verheffen, om iets te leren, om geestelijk gevoed te worden; nee, wij lezen slechts nog als wetenschappers ons zeggen dat het goed voor onze gezondheid is, als we er Alzheimer mee kunnen bestrijden. En als Google ons daar meer bij helpt dan Gogol, dan wisselen we de een toch gewoon voor de ander in en gaan we lekker dingen zoeken op het internet — niet omdat we iets willen vinden, maar omdat al die prikkels onze hersenen zo lekker stimuleren.

Waarom? Waarom toch? Waarom die ongezonde gezondheidscultus? Waarom die neurotische fixatie op de neurologie? Waarom telt alleen de met hersenscans meetbare prikkeling van de zinnen nog? En waarom worden deze waarom-vragen zo weinig gesteld? Omdat we ons collectief bevinden in het lagere bewustzijnsniveau van Calvin, daarom.

3 gedachten over “Moderne rituelen

  1. Goed stuk, maar ik leid er ook uit af dat ik vaker een boek (bijvoorbeeld van jou)moet lezen en minder vaak de blogs (o.a. ook van jou) op ’t net.

  2. @ Gerro: Dat lijkt me een hele juiste conclusie, haha. Een boek lezen is zelfs een hele andere (want meer contemplatieve) manier van lezen dan het (meer informatieve, rationele) lezen van een blog.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *