Onenigheid tussen katholieken en ChristenUnie?

Onenigheid? Welnee, allerminst. Katholieken en de ChristenUnie kunnen het doorgaans prima vinden. Ikzelf kan het doorgaans ook prima vinden met de ChristenUnie — ik vind het een sympathieke partij met integere politici en doordachte standpunten. “Ik zie het probleem niet zo”, zei een van de oudere katholieke dames die afgelopen vrijdag uitgenodigd was voor een rondetafelgesprek met leden van de Tweede-Kamerfractie en van de Nijmeegse afdeling van de ChristenUnie. Ook de uitgenodigde katholieke jongeren zagen het probleem niet zo. Ik was ook uitgenodigd, en om te voorkomen dat het een te klef onderonsje werd, heb ik maar gezegd dat ik het probleem wél zag. Prompt werd ik in het Nederlands Dagblad geciteerd met een ronkende oneliner: “Als de ChristenUnie echt een brede, christelijke partij wil zijn, zullen [de protestantse formulieren van enigheid] formulieren van onenigheid blijken te zijn.” Sta me toe mij nader te verklaren.

Wat betreft die formulieren van enigheid of eenheid: ik denk dat veel mensen niet eens weten wat dat precies voor dingen zijn. CU-fractievoorzitter Arie Slob merkte tijdens het gesprek vrijdag ook op dat zelfs een groot deel van de protestantse achterban dat niet zal weten. Toch staan die formulieren genoemd in de zogeheten ‘Uniefundering‘ van de partij, die leden dienen te onderschrijven:

De ChristenUnie erkent Gods heerschappij over het staatkundig leven, dat de overheid door God is gegeven en in zijn dienst staat en dat christenen de verantwoordelijkheid hebben actief te zijn in de samenleving. Zij fundeert haar politieke overtuiging op de Bijbel, het geïnspireerde en gezaghebbende Woord van God, die door de Drie Formulieren van Eenheid wordt nagesproken en die ook voor het staatkundig leven wijsheid bevat.

Die drie formulieren zijn protestantse pamfletten die tijdens de Synode van Dordrecht in 1618 werden uitgeroepen tot officiële belijdenis van de Gereformeerde Kerk. Deze formulieren drukken dus uit wat protestanten geloven, maar ook — logisch in een tijd van zulke felle theologische twisten — wat zij niet geloven. Christenen van andere gezindten krijgen er dus ongenadig van langs. Vandaar dat deze drie formulieren nog altijd moeilijk liggen bij remonstranten (die stevig verketterd worden in de Dordtse leerregels), de evangelischen (interessant om van CU-Kamerlid Joël Voordewind, zelf van evangelischen huize, te horen dat dit ook nog altijd een heikel punt is zijn kring, hoewel inmiddels reeds de helft van de Kamerfractie evangelisch is) en dus de katholieken. De steen des aanstoots voor die laatsten is met name de Heidelbergse Catechismus, waarin over de rooms-katholieke eucharistieviering (ofwel: “de paapse eredienst”) het volgende wordt gemeld:

En alzo is de Mis in den grond anders niet, dan een verloochening der enige offerande en des lijdens van Jezus Christus, en een vervloekte afgoderij.

Dat is nogal een bewering! Dit gaat iets verder een theologisch meningsverschilletje — bedenk wel dat de Eucharistie het intieme hoogtepunt van de geloofsbeleving van de katholiek is, een fysieke vereniging met Christus… Als dat als “een vervloekte afgoderij” wordt afgedaan, dan snijdt dat door de ziel.

Maar goed, ik denk niet eens dat deze kwetsende zinnen het echte struikelblok zijn in de relatie tussen de ChristenUnie en het katholieke deel van het electoraat. Laten we wel wezen: de meeste katholieken zijn nuchter genoeg om te beseffen dat je zo’n archaïsche scheldpartij in z’n tijd en context moet zien, en dat de meeste protestanten er echt niet meer zo over denken. Het is ‘maar’ een oude tekst; in de Bijbel staan ook dingen waar we vandaag de dag moeite mee hebben, en laten we dan over de vele theologische traktaten van de katholieke Kerk nog maar zwijgen. Zo leken veel van de aanwezigen tijdens het rondetafelgesprek te denken, en zo denk ik er zelf tot op zekere hoogte ook over (hoewel ik geneigd ben die ‘oude teksten’ toch iets serieuzer te nemen).

Wat zie ik dan als het probleem? Nou, dat zit vervat in het eerste deel van de door het ND geciteerde oneliner: “Als de ChristenUnie echt een brede, christelijke partij wil zijn…” Ik vind de basis die de CU in haar uniefundering legt veel te smal om van een brede christelijke partij te spreken. Nog los van wat je van de inhoud van die drie formulieren van enigheid vindt, ze zijn bovenal gewoon maar drie formulieren — pamfletten heb ik ze eerder enigszins provocerend genoemd, maar ik denk dat die typering de werkelijkheid redelijk benadert. Ze verbleken volkomen in het licht van de brede en imposante denktraditie van 2000 jaar christendom, van de vroegste kerkvaders, via de middeleeuwse scholastici, naar de moderne theologen uit alle windstreken en scholen. Ik heb eerder al gepleit voor een niet te smalle en bekrompen opvatting van de christelijke traditie, en dat pleidooi klinkt ook in dit standpunt door. Een subtiele maar wezenlijke wijziging in de laatste zin van de uniefundering lijkt mij voldoende. Ik zal uit de losse pols een voorstel doen, dat de ChristenUnie gratis en voor niets, rechtenvrij en zonder bronvermelding, mag overnemen als ze dat wilt:

Zij fundeert haar politieke overtuiging op de Bijbel, het geïnspireerde en gezaghebbende Woord van God, dat weerklinkt in de lange traditie van door Christus geïnspireerd denken en doen, en dat ook voor het staatkundig leven wijsheid bevat.

Nu kun je zeggen: allemaal leuk en aardig, zo wint de ChristenUnie misschien de stem van Anton de Wit en nog een handjevol katholieke intellectuelen, maar wat zegt dit gewone mensen? Die laten zich immers net zo weinig gelegen liggen aan dergelijke subtiliteiten over de christelijke traditie als aan de theologische haarkloverij van de drie formulieren van enigheid.

Ik denk inderdaad dat de precieze formulering van de uniefundering niet doorslaggevend zal zijn voor het gros der kiezers. Maar wat op termijn wel doorslaggevend zal zijn, is de achterliggende mentaliteit. Als die te smal protestants-christelijk blijft, dan vermoed ik dat het katholieke electoraat uiteindelijk toch wegblijft. Ter illustratie noem ik het verhaal dat Nel Persoon, katholiek CU-lijstduwster in Nijmegen, vrijdag vertelde. Zij was lang lid geweest van het CDA, totdat die partij meewerkte aan de legalisering van abortus. Voor haar was toen de kous af, en ze stapte over naar de CU. Bij haar speelde verder ook geen diepgravende theologische overwegingen. Volgens mij is Persoon exemplarisch voor veel katholieken: van oudsher stemden zij CDA, maar die partij loochende uiteindelijk teveel haar eerste initiaal door een te weinig principiële koers als het gaat om actuele kwesties als abortus en euthanasie. De CU is dan natuurlijk een goed alternatief.

Maar ook dat lijkt mij een smalle en wankele basis. Begrijp me goed; dergelijke medisch-ethische kwesties zijn belangrijk en urgent, en het is inderdaad goed om daar een helder gezamenlijk geluid in te laten horen. Het probleem is acuut, maar zoals dat gaat met acute problemen: ze gaan ook weer voorbij. Dit is dus hooguit een basis voor een tijdelijke alliantie, niet voor een duurzame partij.

Daarbij: christen-zijn is meer dan een standpunt hebben over abortus en euthanasie. Uiteindelijk wil je ook aangesproken worden op de meer positieve visies die samenhangen met je religieuze overtuigingen. Arie Slob verwoordde dat eigenlijk heel mooi en eenvoudig, toen hij vrijdag vertelde dat wat wij delen is dat we Christus willen navolgen, ook in de politiek. Dat zou volgens mij de kern moeten zijn. Ik denk dat het grote risico van de dialoog tussen de ChristenUnie en katholieken is, dat men ontzettend veel woorden vuil maakt om te komen tot een heel nauwe opvatting van wat het christendom is. Het komt er juist op aan om in weinig woorden een breed christendom te schetsen, waarin wij ons allen verbonden weten.

N.B.: Ik vond het ook erg leuk om bij de CU-bijeenkomst mijn gewaardeerde collega-blogger Remco van Mulligen te ontmoeten, de man achter Beautiful Blues. Hij is katholiek lid van de ChristenUnie, en legde tijdens het rondetafelgesprek op fijnzinnige en intelligente wijze uit waarom. Zijn artikel over deze bijeenkomst is dan ook zeer het lezen waard!

15 gedachten over “Onenigheid tussen katholieken en ChristenUnie?

  1. Het genoegen was geheel wederzijds!
    Wat je stuk betreft: valt weinig tegenin te brengen. Mijn moeiten heb ik toegelicht afgelopen vrijdag, we staan denk ik beide vrij dicht bij elkaar, jij net buiten, ik net binnen de ChristenUnie. Mijn redenatie is: (1) evangelischen hebben aanvaard dat de partij voor hen openstaat en nemen voor lief dat die 3FvE in de grondslag blijven en (2) ik ben er rotsvast van overtuigd dat de brede orthodoxe partij die de CU pretendeert te zijn er in de praktijk, ook qua grondslag, gaat komen in de toekomst, en dat dus de CU de 3FvE uit de grondslag zal halen en zal overgaan op een meer EO-achtige grondslag, waarin de Schrift en de Apostolische Geloofsbelijdenis als ik me niet vergis de voornaamste inspiratiebronnen zijn. Voor nu heb ik, de evangelischen daarbij als voorbeeld nemend, de Uniefundering van de ChristenUnie geaccepteerd zoals deze is, in de wetenschap dat de 3FvE daarin staan voor zover politiek relevant. Het wijzigen van de Uniefundering brengt veel rompslomp met zich mee (omdat de ChristenUnie bestaat uit autonome kiesverenigingen) en bovendien heel veel felle discussies over wat ervoor in de plaats moet komen, onenigheid die in de jaren tachtig bij de RPF al hoog opliep toen men de grondslag wilde veranderen om evangelischen tegemoet te komen, terwijl de manier waarop de 3FvE nu door de CU gebruikt worden voor mij als katholiek volledig acceptabel is. Daarom maak ik er geen punt van. Komt nog bij dat de grondslag een compromisformulering is tussen GPV en RPF, dus eigenlijk vooral een historisch document. Wat de partij m.i. moet doen is zich uitspreken over de manier waarop ze met de Uniefundering omgaat en daarbij benadrukken dat wat de leden bindt staat geformuleerd in de Unieverklaring (zie: http://www.christenunie.nl/nl/unieverklaring). Dan ben je in feite gearriveerd bij de brede orthodox christelijke partij die de CU in mijn ogen op dit moment aan het worden is.

  2. Ach CU, hadden wij in België maar zo’n partij. 🙂 Of die dan van katholieke of protestantse snit zou zijn maakt mij niet bijzonder veel uit.

    ps: Ik ben, het eerste deel van dit artikel en je vorig artikel over ‘de wurggreep der vrijzinnigen’ combinerend, wel ontzettend benieuwd geworden naar jouw visie op de Heilige Communie en het Heilig Avondmaal.
    Kunnen katholieken en protestanten samen het lijden, sterven en verrijzen van Christus herdenken, en zo ja, hoe dan?

  3. @ maxplanck: Goede vraag, ik zal je eerlijk zeggen: ik weet het niet. Ik heb bedenkingen bij een al te gemakkelijke oecumene, zonder respect voor de eigenheid van de respectievelijke tradities. Juist op het gebied van liturgie is het dan oppassen geblazen. Maar dat neemt niet weg dat er zeker onder jonge orthodoxe christenen een soort van vanzelfsprekende oecumene lijkt te ontstaan, die de verschillen niet met de mantel der liefde bedekt maar de overeenkomsten evenmin in een theologische loopgravenoorlog laat sneuvelen. Dat vind ik wel hoopgevend.

  4. De aanhangers van de reformatorische wijsbegeerte hebben belang bij deze discussie. Hun “normen en waarden” verhaal wordt zo namelijk leidend in de ChristenUnie. De positieve rol die de “belijdenis van het Evangelie” altijd in de antirevolutionaire politiek gespeeld heeft wordt daarmee echter ontkent. Ik denk dan bijvoorbeeld aan de rede ‘maranatha’ van Abraham Kuyper en hoe deze past in de gereformeerde prediking van bijvoorbeeld Klaas Schilder. Of de manier waarop Klaas Schilder in het boekje “geen duimbreed” aangaf hoe de gereformeerde kerk met de NSB diende om te gaan. Van een eerlijke discussie over de relatie tussen politiek en christelijke uitgangspunten is het sinds de oprichting van de ChristenUnie echter niet gekomen. En getuig de conservatieve koers die de partij vaart, is het de vraagt of deze discussie er ooit gaat komen.

  5. Het is een discussie die de laatste tijd op grote schaal gevoerd wordt inderdaad; of katholieken bij de CU passen. Blijkbaar slaagt het CDA er niet voldoende in de katholieke achterban aan zich te binden. Dat heeft ook al geleid tot een discussies of ‘echte katholieken’ niet eigenlijk bij de PVV thuishoren (Pastoor Harm Schilder). Het CDA zou zich dat zeker aan moeten trekken, ik vind dat een zorgelijke ontwikkeling.

    Ik zie zelf namelijk (naast eerder genoemde bezwaren) nog wel een andere drempel om als katholiek naar de CU over te stappen (afgezien van het feit dat ik mij persoonlijk sowieso niet to de CU aangetrokken voel, maar dat terzijde). De ‘katholieke Sociale Leer’ (waarvan de basis gelegd is door paus Leo XIII) bijvoorbeeld heeft amper doorgewerkt in haar politiek. Waar een typisch katholiek begrip als ‘subsidiariteit’, verbonden aan het gemeenschapsdenken, gekoesterd wordt binnen het CDA (het is één van haar beginselen), is dit nergens terug te vinden in het programma of beleid van de Christen Unie.

    Wellicht is het een afweging geworden; wat wordt belangrijker gevonden: de lijnen die de katholieke sociale leer uitzet enerzijds, of standvastigheid op medisch-ethisch gebied anderzijds? Ik kan me voorstellen dat dat voor velen een lastig dilemma is. Ikzelf (maar ik ben dan ook niet geheel onafhankelijk ;)) kies voor het eerste!

  6. @Zure knapen van BitterLemon: Hoewel de Cu duidelijk geen conservatieve koers vaart als je daarbij conservatief leest als de politieke filosofie zoals die door o.a. Russell Kirk (hoewel zij redelijk past binnen het neo-conservatisme), is haar koers als het op zaken als bijv. medische ethiek nog altijd als conservatief/behoudend te typeren, ook met alle compromissen die zij in haar regeringsperiode heeft moeten sluiten.

  7. Ik ben meer geïnteresseerd in de theoretische en consistente doordenking van Christelijke politiek an sich. Daarbij is het wat mij betreft natuurlijk van belang om te blijven kijken naar wat Kuyper en Schilder hebben geschreven in hun tijd over de betekenis van de “belijdenis van het Evangelie”. Dat binnen een politieke partij, onder invloed van de “evangelicals” uit de VS en de kerkscheuringen in gereformeerd Nederland, een conservatieve koers de overhand gekregen heeft, is in die context een feitelijke constatering. Wie geen onbekende is in Jeruzalem zal dit niet ontgaan zijn.

  8. @Markh Ik volg niet wat bitterlemon er mee te maken heeft, maar dat terzijde. Waar het natuurlijk om gaat is of de koers op dat punt conservatiever is geworden, want dat is wat Colored Opinions impliceert als hij stelt dat de ChristenUnie een conservatieve koers vaart.

    @Colored Opinions Ik ben geen onbekende van de ChristenUnie, maar ik deel je ‘feitelijke’ constateringen niet.

  9. @ Jonathan: Wat het bitterlemon er mee te maken heeft, is natuurlijk dat het makkelijker is om een stropop op te zetten en aan te vallen dan gewoon het gesprek aan te gaan met andere personen. Dat inhoudelijke gesprek gaan we immers niet aan met mede-orthodoxen, maar alleen met moslims en liberalen.

  10. Pingback:Never the twain shall meet « Laatste Dag

  11. Politieke partijen zijn net snelkookpannen, als je er geen ventiel op zet dan werkt dat verstikkend (las ik in “kracht en doel der politiek” van C. Veenhof en A. Zijlstra 1948). Dat je het niet met mij eens bent, was mij al een tijdje duidelijk. Je advies om mijn heil elders te zoeken, omdat ik toevallig niet in je straatje past, zal ik je moeten vergeven. In “Jeruzalem” zijn echter veel straten, we lopen elkaar vast nog eens tegen het lijf.

  12. Of we elkaar vast nog eens tegen het lijf lopen kan ik niet beoordelen, aangezien ik er slechts naar kan gissen met wie ik het genoegen heb. Aangezien je niet onder je eigennaam schrijft, hoef je mijn opmerkingen ook niet persoonlijk op te nemen.

  13. Pingback:Christen-historici « Beautiful Blues

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *