Onnozele kinderen

Vierde kerstdag. Onnozele kinderen. Een wat vergeten feest, vermalen in de kunstmatig gezoete balkenbrij van kerstmis – tegenwoordig sentimentele eenheidsworst van de eerste adventszondag tot en met driekoningen, met poppige stalletjes, engeltjes en antonpieckige wintertaferelen. Maar ooit was kerst een drama in bedrijven, en de kindermoord van Bethlehem was daarvan het dramatische hoogte- of dieptepunt, de afgrijselijke plotwending, de woeste dissonant, de veldslag voor de poorten van de hel. Ontstoken in razernij laat de jaloerse koning Herodes alle jongens van onder de twee jaar in Bethlehem en ommestreken vermoorden, in de hoop daarmee ook zijn rivaal te doden: de pasgeborene waarvan zelfs de heidenen zeggen dat hij de ‘koning der joden’ zal zijn. Deze zinloze slachtpartij geeft reliëf aan de persoon en het latere optreden van Jezus van Nazareth, geeft reliëf aan kerst, ja het geeft reliëf aan het christendom zelf. Daarom is het zo jammer dat deze episode in zo vele populaire hervertellingen van het kerstverhaal wordt weggemoffeld, soms zelfs helemaal weggelaten.

Léon Cogniet, Le Massacre des Innocents, ca. 1824.
Léon Cogniet, Le Massacre des Innocents, ca. 1824.

Hadden we deze gedenkdag beter in ere gehouden, dan hadden we de grimmige ironie gezien van het feit dat uitgerekend vandaag de kranten berichtten over joodse fundamentalisten die feest vierden om de dood van een Palestijnse peuter. De kindermoord te Bethlehem is één van die evangelieverhalen waarvan de historiciteit twijfelachtig is – maar dat is het punt niet, het punt is dat de actualiteit ervan onweerlegbaar is. We kunnen er niet omheen, het is een wáár verhaal, niet omdat het echt gebeurd is, maar omdat het echt gebeurt. De onnozelen zijn steeds opnieuw het slachtoffer van hen die zichzelf nozel achten; kinderen laten voortdurend het leven in conflicten die zij niet begonnen zijn en niet kunnen beëindigen. Nog altijd dolen de soldaten van Herodes met getrokken zwaarden door de straten, in steeds grotere cirkels om Bethlehem heen.

Spiegelbeeld

Op Ignis Webmagazine is vandaag een boeiende overweging te lezen van de Vlaamse jezuïet Wauthier de Mahieu, die het verhaal van de kindermoord spiegelt aan het paasverhaal, of preciezer aan Goede Vrijdag. Dan, zo weten we, sterft Jezus aan het kruis, als Gods offerlam; de ene onschuldige geeft zijn leven opdat velen zullen leven. Het exacte spiegelbeeld dus van die gruwelijke gebeurtenis aan het begin van het evangelie, waar vele onschuldigen stierven opdat die ene kon leven.

Robert Sterl, Kindermord von Betlehem, 1882.
Robert Sterl, Kindermord von Betlehem, 1882.

Zo bezien is het nóg vreemder dat we Herodes’ kindermoord weglaten uit het kerstverhaal. Het is toch ook ondenkbaar dat een passievertelling Goede Vrijdag overslaat? Toch, de beroemdste – en tegelijk de meest overschatte – passieverteller Johann Sebastian Bwwàààchh presteerde het om in zijn (ook al zo overschatte) Weihnachtsoratorium achteloos aan de kindermoord voorbij te flierefluiten met zijn barokke tierelantijntjes en opgewonden gekir over het süßes Wort, oh Jesu, mein liebstes Leben.

Ook het kerstverhaal zou een passie moeten zijn. Een goddelijke komedie of een menselijke tragedie – wat op hetzelfde neerkomt – maar in elk geval meer dan het onschuldige kleuterrijmpje dat we er nu van hebben gemaakt. Ik schreef in mijn recente kerstcolumn voor EO.nl/geloven al, dat ik dat niet op de eerste plaats wijt aan de commerciële kitsch rondom het kerstfeest, maar juist aan de religieuze kitsch – waarvan ook Bach een goed voorbeeld is. (Eén uitzondering zij met lof en eer genoemd: ik keek met mijn kinderen naar Kerst met de zandtovenaar op de teevee, en daarin werd tot mijn grote opluchting wél recht gedaan aan de dramatiek van het kerstverhaal, inclusief de kindermoord te Bethlehem.)

Idylle

Het was Franciscus van Assisi, de naamgever van onze goede paus, die in de vroege 13e eeuw de kerststal introduceerde, en wel om het verhaal weer terug te brengen naar waar het hoort: dichtbij de mensen en hun dagelijkse leven. Maar laten we wel wezen: de stal was in die tijd geen idyllische plek, het was er vies en stinkend en je kon er de builenpest oplopen. In later eeuwen is de gouden greep van Franciscus echter verworden tot lieflijk tafereeltje van stichtelijke eenvoud; de knusse stal van het geïdealiseerde boerenleven uit de verbeelding van brave 19e-eeuwse stadsromantici. Waar het voor de vorm wel sneeuwt en och zo koud en guur is, maar toch ook weer niet zo koud en guur dat de Herdertjes en de Heilige Moeder en Voedstervader zich niet verrukt en met roze blosjes op de wangen konden vergapen aan de blakende baby in de kribbe, onze Heiland.

Kerststal in een vluchtelingenboot in Assisi.
Kerststal in een vluchtelingenboot in Assisi.

Ik vind het van een grote symbolische betekenis dat de pauselijke achterachterkleinzoon van de heilige Franciscus dit jaar het licht ontstoken heeft in een kerststal in Assisi, die nadrukkelijk breekt met die romantisering. Daarin stonden Jozef, Maria en de kribbe opgesteld in de resten van een armzalige boot, die daadwerkelijk door vluchtelingen gebruikt was om de Middellandse Zee over te steken. Daarmee brengt paus Franciscus het kerstverhaal, acht eeuwen na Franciscus van Assisi, opnieuw terug waar het hoort: in onze eigen actualiteit, in de menselijke misère. Dáár, en niet in de uitverkoopbakken van de Intratuin, kan het christendom vandaag de dag onverminderd relevant zijn.

Nota bene

Tot slot nog dit. Vat deze overpeinzing niet op als een puriteinse poging om de kerstvreugde te bedelven onder tonnen moralisme of zwaarmoedig getob. Van mij mag kerst een vrolijk feest zijn, met stalletjes en kerstbomen en de hele tuttenboel. Graag zelfs. Ik hou daar zelf ook van, meer dan ik zou willen toegeven. Maar ik zoek in mijn religieuze beleving van dit feest wel naar meer diepgang, juist ook om de feestvreugde te verhogen. Nogmaals: het gaat me om het reliëf, de contrasten. Geen Pasen zonder Goede Vrijdag. Geen Kerstmis zonder Onnozele Kinderen.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *