Ons bijgeloof zal ons redden (1)

Zullen de resultaten van Oranje er door beïnvloed worden, wanneer jij je baard laat staan, hetzelfde stinkende voetbalshirtje draagt, of neurotisch je huis gaat dweilen tijdens de wedstrijd? Waarschijnlijk niet. Dat weet iedereen. Ook de mensen die inderdaad hun baard laten staan, hetzelfde  shirt dragen of aan het dweilen slaan. Waarom doen zij dat dan toch?

De mens is minder rationeel dan hij denkt – dat hoor je in zulke gevallen vaak zeggen. Ik denk echter dat er niets irrationeels is aan dergelijk bijgeloof. Het is juist volkomen rationeel, misschien zelfs iets té rationeel. Het punt is dat geen mens in staat is om de volledige logica van de werkelijkheid, zeg maar de werking van het universum, met zijn rationele vermogens te bevatten. Ons verstand zoekt daarom voortdurend naar aanknopingspunten; structuren, patronen, punten… zoals je al dwalend in een vreemde stad zoekt naar herkenningspunten en in je hoofd een stratenplan uittekent. Voor een belangrijk deel vindt dat proces onbewust plaats; wat logisch is, als dit een bewust proces was, zou je gek worden van alle informatie die je brein te verwerken heeft.

Ik denk dat veel van wat wij intuïtie en common sense noemen van dit proces afhankelijk is. Het stelt ons in staat om normaal te functioneren, om kleine beslissingen te maken zonder daar al te bewust over na te denken, om een zekere routine in ons handelen te krijgen. Aan dat onbewuste of half-bewuste proces is niets irrationeels. Sterker, het zou juist irrationeel zijn om van de rationaliteit te eisen dat zij zich voortdurend van alles bewust is.

Het bijgeloof ontstaat wanneer dergelijke onbewuste processen als het ware boven komen drijven, en onderwerp worden van bewuste rationaliteit. We gaan de herkenningspunten die slechts voor onze innerlijke navigatie bedoeld waren dan bewust beleven en daar een eng-rationeel causaliteitsdenken op loslaten. Bij de wedstrijd tegen Uruguay had ik dit stinkende oranje shirtje aan, toen wonnen we, dús als ik dit shirtje nu in de was gooi en niet draag bij de wedstrijd tegen Spanje, dan moeten we wel verliezen. Dat is volkomen rationeel: het is een onjuiste redenatie, maar het blijft een redenatie – logica kan best mank gaan en toch volmaakt logisch blijven.

Dat we ons aan dergelijke redenaties vastklampen, terwijl we zelf ook heus wel inzien dat er gaten in zitten, komt omdat we volkomen gewend zijn om op een onvolledige rationaliteit tjokvol gaten en onduidelijkheden te vertrouwen. Nogmaals, we kunnen niet anders, de werkelijkheid is te groot om volledig rationeel te doorgronden. Natuurlijk weten we dat een inktvis niet echt de uitslag van een wedstrijd kan voorspellen – maar ach, hij heeft het toch akelig vaak bij het juiste eind, veel vaker dan de statistici en rekenaars die op basis van schimmige formules of computerprogramma’s de uitslag menen te kunnen voorspellen, dus we durven de voorspellingen van inktvis toch ook niet helemaal te negeren… Trouwens, is wat de slimme rekenaars doen geen bijgeloof soms? Ook dergelijke sommetjes baseren zich op dubieuze aannames, en ook daar klampen we ons desalniettemin aan vast. Het kan niet anders, het zou irrationeel zijn om te veronderstellen dat we het zonder bijgeloof kunnen stellen.

Natuurlijk is het een delicate balans – bijgeloof kan neurotisch worden, en dan keert de rationaliteit zich tegen zichzelf. Maar een beheerst bijgeloof lijkt mij een uiterst gezonde eigenschap, niet alleen voor spelers, maar ook voor supporters. Ik durf er best in te geloven dat het uitmaakt – je weet maar nooit, in deze logische gatenkaas die onze werkelijkheid is, met al haar inktvissen en Zuid-Afrikaanse helderzienden en slimme computerprogramma’s en magnetische polsbandjes.

De eigenlijke match wordt misschien wel niet door de camera’s geregistreerd. Die vindt plaats in de huiskamers, in de kroegen en op de pleinen waar wij, al dan niet bebaard en met vuil shirt, de wedstrijd volgen. Het WK is een krachtmeting in bijgeloof. Als wij er maar in slagen bijgeloviger te zijn dan de Spanjaarden, gaan we de finale winnen. Zeker weten.

6 gedachten over “Ons bijgeloof zal ons redden (1)

  1. Mooi stuk Anton. Inderdaad, zijn er van die prachtige, hoewel vaak kromme, manieren van terugkijkend verbindingen leggen, die worden gelegd op basis van feitelijkheden / data, tijdstip, aanleiding etc./ maar op irrationele gronden steunen.
    Denk dat daar weinig echt gevaar in schuilt, tenzij mensen hun eigen verhalen gaan geloven.

    Dat de mens geen solitaire eenheid is, maar een sociaal wezen, verweven in allerlei materieel en immaterieel energievelden, maakt dat het inderdaad wat uit zou kunnen maken als we maar genoeg wensen, gedachten e.d. uitzenden.

    Bedenk me dat Spanje nog altijd als een ´behoorlijk katholiek´ land wordt geduid. Spannende match± het bijgeloof versus ingekaderd Katholicisme.

    Behalve dat, ik ben geen voetbalfan pur sang, dus moge de beste winnen. Amen.

  2. Mooi stuk!
    Ik betrap mezelf ook op een grote fascinatie voor de octopus Paul en ben van plan zondag precies hetzelfde te dragen als dinsdag (wel gewassen!). Je wilt toch ook niet op je geweten hebben dat…

  3. Ging vroeger altijd een fifaspelletje spelen op het moment dat Nederland moest spelen. Het werkte altijd! 🙂
    Maar serieus: mooi artikel!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *