Ontduiding

In Japan is het illegaal om dik te zijn. Heus. Of misschien niet heus. Weet ik veel. Ik ben een journalist. (Nee, meneer Bolkestein, geen linkse, maar toch.) Ik lees braaf de Volkskrant. Dus ik steek elke dag iets op. Feitjes waar ik niets mee kan, feitjes waarvan ik de feitelijkheid maar amper kan verifiëren…

Gisteren nog vroeg iemand mij, toen hij hoorde welk beroep ik uitoefende: hoe komt het toch dat de hedendaagse journalistiek zich zo weinig bekommert om degelijke feitelijke verslaggeving? Jemig. Weet ik veel. Of misschien weet ik het wel. Maar dat vergt een verhandeling die niet in een normale alledaagse conversatie past. Dat antwoordde ik hem dus ook: ik heb daar wel ideeën over, maar die kan ik niet in één of twee ronkende zinnen kwijt. Kun je in dertig seconden vertellen wat er mis is met de journalistiek? Nou ja, misschien toch wel: wat er mis is, is dat de journalistiek alles in dertig seconden wil weten en overbrengen. De Volkskrant-rubriek Steek elke dag iets op: dát is precies wat er mis is met de hedendaagse journalistiek.

Steek elke dag iets op is een dagelijkse cartoon waarin steeds een enkele wetenswaardigheid wordt verkondigd en met een simpel tekeningetje geïllustreerd. Er is ooit een koe getraind om kleingeld te vinden. Bomen sterven nooit van ouderdom. De spinduizendpoot kruipt liever over vrouwen dan over mannen. Dat soort dingen. Heel leuk natuurlijk, ik sla het nooit over. Maar ik erger me er tegelijkertijd aan. Allereerst vanwege de gemakzucht. De feitjes zijn van de categorie ‘een-keer-op-Wikipedia-gelezen-dus-het-zal-wel-waar-zijn’, de tekeningetjes zijn flauwe en fantasieloze krabbels van middelbare-schoolniveau. En dan te bedenken dat ze gemaakt worden door een trendy Brits reclamebureau… met die koe die geld kan vinden zullen ze hun eigen cash cow wel bedoelen.

Maar mijn ergernis is fundamenteler. Deze rubriek illusteert een punt dat ik in mijn laatste boek Van klokken en klepels nader heb uitgewerkt. Kort gezegd: van de drie voornaamste taken van de journalistiek – feiten geven, die feiten van duiding voorzien en opinievorming mogelijk maken – dreigt er één verloren te gaan. Feiten en meningen schotelen onze media ons ruimschoots en deskundig voor, dat is het punt niet. Je kunt dus eigenlijk niet zeggen dat het de hedendaagse journalistiek ontbreekt aan feitelijke verslaggeving. Het grote probleem is dat die feiten onvoldoende of eenzijdig geduid worden. Zonder juiste context zijn feiten betekenisloos. Dat illustreert de Volkskrant-rubriek ook. Steeds weer vraag ik mij als lezer geërgerd af: hoezo dan? Heel leuk hoor, dat ik op een feestje slim en grappig kan lijken door te zeggen: “Wist je dat er ooit een koe is getraind om kleingeld te vinden?” Maar ik steel dan alleen de show als ik simpele koeien tegenover me heb die daarop met kreten van verbazing reageren. Ik val hopeloos door de mand zodra een iets slimmere stier zegt: “O ja? Wie heeft dat dan gedaan? En waarom? En hoe? En hoe weet je zo zeker dat dit niet een flauw broodje-aapverhaal is?”

Steek elke dag iets op, nogmaals, wordt gemaakt door een hip reclamebureau, dus dat die de tijdgeest goed aan hebben gevoeld zal geen verbazing wekken. Onder invloed van nieuwe media zijn wij op een andere manier informatie tot ons gaan nemen, sneller, meer gefragmenteerd. Door de overvloed aan feiten, aan beelden, aan gekkigheden die het internet biedt, zijn we gevoeliger geworden voor wat opvalt, wat afwijkt… Dit móet je zien, dit is echt – vul maar in – te gek, bizar, superschattig, hilarisch… een zieke foto van een man met overgewicht die van een flat is gesprongen, zó een schattig filmpje van dansende kittens. Voor de achtergronden ervan interesseren we ons nog maar nauwelijks, de volgende Froot-pagina vraagt al weer om aandacht, het volgende YouTube-filmpje speelt al weer.

Wanneer deze vorm van mediagebruik zijn weg vindt naar de krant – waarschijnlijk eerder doordat de redactie bang is om ouderwets te lijken, en niet omdat lezers daar nou per se om vragen – ontstaat er echter een nieuw probleem. Wanneer ik, bijvoorbeeld, op Wikipedia lees dat een spinduizendpoot liever over vrouwen dan over mannen kruipt, dan zal ik onderaan de entry een link vinden naar een onderzoek waaruit dat blijkt (of, bij het ontbreken daarvan, zal er een dreigende opmerking van een editor staan in de trant van ‘Citation needed’). Met andere woorden: op internet vind ik weliswaar meer onzin dan in de krant, maar de mogelijkheden om direct na te gaan of het klopt zijn ook groter. De krant biedt me daartoe geen enkele mogelijkheid. Ik weet niet op welke bronnen de reclamejongens achter die Volkskrant-rubriek zich beroepen. Dan kun je zeggen: dan zoek je dat toch even zelf op op internet… Nou, dat heb ik geprobeerd, maar dat valt nog vies tegen. Ik weet inmiddels aardig wat over spinduizendpoten, heb wiki’s in meerdere talen doorgeploeterd, maar vond nergens nog maar de minste verwijzing naar hun voorkeur voor de vrouwenhuid. Wie dergelijke gedrukte feitjes wil verifiëren stuit op mysterieuze wijze toch steeds weer op een barrière van stug krantenpapier.

Feiten zonder duiding vormen kortom slechts een rariteitenkabinet, maar ook de meningsvorming heeft te lijden onder het ontbreken van duiding. Het vormen van een gegronde opinie is immers onmogelijk zonder gedegen kennis van contexten – historische achtergronden, bredere sociologische en culturele inbedding, enzovoort. In Japan is het illegaal om dik te zijn, lees ik. Mijn eerste reactie: belachelijk! Het moet niet gekker worden! Maar wat weet ik nou helemaal over die vermeende illegaliteit? Wordt die regel ook werkelijk afgedwongen? Hoe dan? Welke sancties zijn er? Boetes, celstraf, water en brood, verplichte liposuctie? Of betreft het een oude wet die ooit is ingesteld in tijden van hongersnood en die men gewoon is vergeten af te schaffen? Gaat het wel echt om een wet? En op welk niveau? Kent Japan eigenlijk positief recht zoals wij, of gewoonterecht…? Nou ja, enzovoort. Dat alles maakt nogal uit, maar als ik alleen de cartoon onder ogen krijg kan ik niet veel anders dan denken: rare jongens, die Japanners.

En ja, ik ben me bewust van het feit dat het ‘maar’ een cartoon is, die de meeste mensen niet al te ernstig zullen nemen. Punt is dat deze rubriek exemplarisch is voor een bredere journalistieke tendens tot ‘ontduiding’, waardoor alleen nog losse feiten en losse meningen regeren. Het hysterische bericht over castraties in katholieke instellingen dat NRC-gossipjournalist Joep Dohmen laatst de wereld in hielp was van hetzelfde laken een pak. Rare jongens, die katholieken. Daar steekt niemand iets van op.

9 gedachten over “Ontduiding

  1. Tijdens de hoorzitting stelde het PVDA Tweede Kamerlid Arib aan Joep Dohmen een goede vraag: “U heeft een boek geschreven over misbruik binnen de Kerk. Nu dit weer. Vanwaar toch uw vasthoudenheid in deze kwestie.” Dohmen gaf helaas geen antwoord op deze vraag. Wel maakte hij tussen neus en lippen door nog even een opmerking die ik in geen van de krantenverslagen heb terug gezien: “Castratie was door de Rooms Katholiek Kerk verboden” (!). Natuurlijk, moest hij vanuit de bevlogenheid, die hij naar Arib toe niet wilde onthullen, er meteen aan toe voegen: “dat komt omdat katholieken kinderen moeten maken”. Het is natuurlijk de zoveelste onzinnige suggestie van Dohmen, want de castraties betroffen vooral daders van zwakzinnigen, zedendelicten, pedofielen en homoseksuelen. Van geen van deze groepen kon de Kerk natuurlijk veel kindertjes en eerzaam katholiek gezinsleven verwachten. Rare jongen, die Joep Dohmen.

  2. Oeps, sorry: “daders van zwakzinnigen, zedendelicten, pedofielen en homoseksuelen.” hierboven, moet natuurlijk zijn “zwakzinnigen, daders van zedendelicten, pedofielen en homoseksuelen”

  3. Beste Anton, mijn eerste gedachte is: ik steek maar weer eens een kaarsje aan, prevel er wat bij, en probeer zo veel mogelijk door te gaan en weg te blijven bij zoveel onbenul. Echter, het zit in alle lagen van de samenleving, wetenschappers, tweede kamer vertegenwoordigers, voorbeelden te over. Het enige wat ik kan bedenken is, ik steek maar weer eens een kaarsje aan, en prevel er wat bij. Geluidloos en voor niemand storend. Mijn wapen, humor en bescheidenheid, daar blijf je gezond bij, hoop ik.

  4. Vergeet ook niet de invloed van de electronische media en communicatiemiddelen: daardoor zijn met name jonge mensen niet meer gewend aan lange teksten, alles moet zo kort als een sms of tweet – niet voor niets dat Wilders haast alleen via twitter lijkt te communiceren. Een tekst zo lang als bovenstaande blog is voor menigeen eigenlijk al veel te lang en te saai om de aandacht vast te houden. De papieren media zijn in die ontwikkeling mee gegaan, door bijv ook twitterberichten af te drukken, of tekeningetjes zoals hierboven genoemd.

  5. Beste Anton,
    Goed opgemerkt.
    Dat leidt ertoe dat steeds meer mensen een niet gefundeerde mening hebben en die bovendien uitdragen.
    Ed

  6. Wat je zegt!kranten verlagen zich steeds meer tot hap-snap-you-tube-nivo.
    En dan de volksstammen die Metro en Spits zitten te spellen in trein en bouwkeet,wanneer gaan ze eens failliet!?zucht!

    1. Zo was NRC er als de kippen bij om de valse berichten van Van Lieburg over “bisschoppen die bij chirurgen zou hebben aangedrongen op castraties” te plaatsen. De volgende dag al berichtte Trouw dat Van Lieburg terug kwam op zijn bewering; ‘een bisschop had contact gehad met een chirurg, maar niet over castraties’. Ja, mirakel. Mgr. Bluysen trad al dertig jaar geleden terug als bisschop wegens zijn broze gezondheid. Uiteraard zal hij helaas contacten gehad hebben met een chirurg. Van de rectificatie door van Lieburg hebben we uiteraard geen letter terug gezien in NRC. En dan het bericht zelf: Mgr. Ernst of Mgr. Bluysen die bij een chirurg aandringen op castratie van een jongen: dat gelooft toch alleen Joep Dohmen !!

  7. Ook ik lees De Volkskrant, en heb al vele jaren een abonnement. Omdat ik tevens abonnee ben van een regionaal dagblad (De Limburger), zie ik dat er een aanzienlijk kwaliteitsverschil is. In het voordeel van de Volkskrant. Dat geldt ook voor de berichtgeving over de katholieke Kerk, die in de Volkskrant lang zo hetzerig niet is als in de Limburger. Maar ook de Volkskrant ontkomt niet aan de grote eenzijdigheid en de fouten die in bijna alle media overheersen als het om de Kerk gaat.
    Zo schreef Peter Giesen afgelopen week een paginagroot artikel naar aanleiding van de 85e verjaardag van de paus. Daarin stonden onder meer de onjuistheden dat de paus de islam in een toespraak een gewelddadige godsdienst heeft genoemd en dat hij een holocaust ontkennende bisschop heeft gerehabiliteerd. Ook werd melding gemaakt van het ontbreken van vernieuwende bewegingen in de Kerk.
    Giesen heeft blijkbaar nooit gehoord van de Emmanuel gemeenschap, de Focolare-beweging, de Katholieke Charismatische Vernieuwing, de Neo-catechumenale Weg, Sant’Egidio, gemeenschap Chemin Neuf, Comunione e Liberazione, Life-Teen, en andere vernieuwende bewegingen die door de vorige paus én door deze paus zijn gestimuleerd.

  8. Waarom lijkt het toch zo moeilijk om feiten feitelijk weer te geven. Feiten zonder een mening te erin in een artikel te verwerken en dan ook nog eens het lezend publiek niet te beïnvloeden maar hen zelf een mening te laten vellen over wat er eigenlijk aan de hand is. Dat is nu net het cruciale bij verslaggeving/verslaglegging…. mensen verwachten tegenwoordig blijkbaar een kant-en-klaar verhaal waarbij ze zelf niet meer hoeven na te denken over wat er nu echt aan de hand is. De mening of beter gezegd het oordeel is al geveld… ze nemen het één op één over, want ja ook gemakzucht viert hoogtij in deze maatschappij…. Er zijn nog maar weinig mensen die het woordje ‘waarom’ als eerste woord van een zin gebruiken…Haha waarschijnlijk hebben we dat woordje afgeleerd toen we als kleuter maar bleven vragen ‘waarom’…. misschien is het herintroduceren van het woord nog een optie???

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *