Onvrij en onkatholiek

Ik kon het niet laten te grinniken om dit citaat uit Trouw, uit een interview met Theo Mensink, vicaris-generaal van de zogeheten ‘Vrij-Katholieke Kerk’:

„Wij hechten veel waarde aan het esoterische, onzichtbare aspect van het christendom”, zegt Mensink. „Tijdens de mis zijn wij ons er ook van bewust dat het onzichtbare een belangrijk aspect is van wat er tijdens het celebreren plaatsvindt op energieniveau.”

Hoe sterk die energieën zijn, blijkt uit een anekdote over Mensinks eigen zoon. „Hij woonde in de Utrechtse Herenstraat boven de kerk, recht boven het altaar. Als hij vrienden op bezoek kreeg, begonnen die altijd onmiddelllijk te gapen. Ze ontspanden daarboven. Dat huis is helemaal doortrokken van de kerktrillingen.”

Dat had ik nou ook bij het lezen van het artikel — de onbedwingbare behoefte om te gapen! Maar dat heeft niets met mystieke energiestromen te maken. Ik denk dat ik het ook in gewone-mensentaal kan uitleggen…

Deze Vrij-Katholieke Kerk (VKK) is in het begin van de vorige eeuw opgericht in Engeland, door een aantal theosofen. Om even je herinnering op te frissen: de theosofen, dat zijn die lui die in de 19e eeuw het gewone christendom te burgerlijk vonden voor hun verheven romantische zieltjes, en zich daarom maar gingen verdiepen in meer exotische stromingen als gnostiek, occultisme, oosterse spiritualiteit. Je kunt ze zien als de grondleggers van de moderne westerse esoterie en new age.

Vandaar ook dat de religieuze denkbeelden die zij neerzetten zo goed bij de moderne tijd aansluiten: ze hebben meer te maken met hedendaagse spiritualiteit dan met het klassieke katholicisme. Dus we lezen in het genoemde artikel en ook op de website van de VKK allemaal zeer zeitgemässe opvattingen: iedereen mag geloven wat en hoe hij wil, dit genootschap kent geen dogma’s, amper hiërarchie, geen celibaat, wel vrouwelijke priesters, en andere religieuze tradities worden als even waar en waardevol gezien. Hosanna, horen wij de D66-intellectuelen, protesterende homoseksuelen en andere beroepsmatig verontwaardigde lieden reeds exclameren: eindelijk een kerk waar wij én katholiek én vrij kunnen zijn! Waarschijnlijk kunnen de negen kerkjes in ons land, die normaal in totaal maar 800 mensen trekken, de massale toeloop komende zondag niet aan.

Nou, bravo, en proficiat met jullie ruimdenkendheid — maar ik durf de stelling wel aan dat in deze Vrij-Katholieke Kerk geen katholicisme vinden is, en al helemaal geen vrijheid. (Misschien niet eens een kerk.)

Dat die vrijheid erg relatief is, blijkt al op de voorpagina van de website. Meteen in de eerste introducerende alinea wordt de vrijheid van de vrij-katholiek ernstig beknot:

Degene die de kerk bezoeken en haar een warm hart toe dragen hechten ook waarde aan de denkwerelden van o.a. het Jodendom, Boeddhisme, Hindoeïsme, Islam, Soefisme en Bahai.

Nou, dat is nogal wat! Het staat de gelovige dus al niet vrij om, bijvoorbeeld, het hindoeïsme een religieus gesanctioneerd vehikel van sociale onrechtvaardigheid en uitsluiting te vinden, of de islam een heerszuchtige godsdienst die wel erg gemakkelijk in de fuik van fundamentalisme geraakt. Nog voor de christelijke tradities genoemd zijn, wordt de gelovige al om de oren geslagen met tradities uit het nabije en verre oosten. Dat is nogal een dwingend keurslijf, als je het mij vraagt.

Dat wordt verder bevestigd in het Trouw-artikel:

Theosofie, esoterie, gnosis, mystiek en de Bijbel vormen de geestelijke basis van het kerkgenootschap. Dogma’s ontbreken, iedereen gelooft wat en hoe hij geloven wil. Daarom noemt de kerk zich ook ’vrij’: geestelijke vrijheid staat hoog in haar vaandel. „Niemand wordt begrensd in zijn overtuiging”, benadrukt Mensink. „Dat is in onze kerk een algemeen aanvaarde gedachte. Je zult daarom in een preek ook vaak horen: ’zoals ik het zie’.”

Hier spreekt een vrijheidsgedachte uit die rammelt aan alle kanten. ‘Niet begrensd worden in je overtuigingen’ wordt synoniem gesteld aan ‘vrijheid’. Filosofen noemen dit ‘negatieve vrijheid’: de vrijheid van het niet-belemmerd zijn, het volledig je eigen gang gaan. Dat dergelijke absolute vrijheid een illusie is, zal maar amper betoog behoeven. Onvermijdelijk wordt je vrijheid ingeperkt, door morele regels, door de vrijheid of waardigheid van andere mensen, door conventies, ga zo maar door. Het punt is juist dat je in die onvermijdelijke inperking de ware vrijheid op het spoor kunt komen, de positieve vrijheid, de vrijheid van binnenuit. Het kerkelijke christendom heeft een aantal prima vormen gevonden om die ware innerlijke vrijheid te bewerkstelligen: liturgie bijvoorbeeld, gebed, sacramenten, maar ook dogmatiek. In onze tijd wordt het dogma stelselmatig verdacht gemaakt, alsof het de vrijheid inperkt. Dat berust niet alleen op een volstrekt karikaturale voorstelling van wat dogmatiek is, maar ook op een volstrekt karikaturale voorstelling van wat vrijheid is.

Het totale subjectivisme dat uit de woorden van deze meneer spreekt, heeft niets, maar dan ook werkelijk niets met ware vrijheid te maken. Een predikant die zijn preek begint met “Zoals ik het zie”, zegt niet dat jij er het jouwe van mag denken, maar bovendien dat je jouw bedenkingen vooral voor je moet houden. “Zo zie ik dat”, of “zo voel ik dat nu eenmaal”, zijn het eindpunt, niet het beginpunt van een werkelijk open en vrije discussie.

Het is daarom niet verwonderlijk dat deze ‘kerk’ zo dol is op de gnostiek, esoterie en theosofie. Want dit zijn bij uitstek hermetisch gesloten systemen, bedoeld voor ‘ingewijden’. Prominent bovenaan de website van de VKK staat de knop ‘Inloggen VKK-leden’ — welnu, treffender kun je de gnostische spiritualiteit niet samenvatten: voor de echte ‘geheimen’ heb je steeds een paswoord nodig. Het christendom der eeuwen staat haaks op deze geheimzinnigheid voor uitverkorenen. Het maakt haar mysteries toegankelijk voor alle mensen — open source, zoals dat in ICT-termen zou heten.

Deze VKK zou ik daarom persoonlijk eerder als sekte dan als kerk typeren. Dat blijkt ook wel uit dit citaat:

„Wij zijn ervan overtuigd dat de kern van het christendom uitgebreider en dieper naar voren komt in de gnostische en esoterische Nag Hammadi-geschriften dan in het Nieuwe Testament”, zegt Theo Mensink, vicaris-generaal van de VVK.

Hij ziet de gnostiek dus niet eens zozeer als aanvulling op het traditionele christendom, zoals het artikel aanvankelijk lijkt te suggereren. Nee, Mensink stelt de gnostische geschriften expliciet boven de synoptische evangeliën, als een meer gezaghebbende representant van het christendom. Let wel: die gnostische teksten zijn versleutelde teksten, onbegrijpelijk voor niet-ingewijden. Als je daarin de kern van het christendom situeert, maak je er feitelijk een exclusieve club van, members only — een kernachtigere formulering van sektarisme kan ik niet bedenken.

Het canonieke Nieuwe Testament daarentegen is voor iedereen verstaanbaar zonder bijzondere voorkennis, je kunt er op duizend manieren naar kijken, en het publieke proces van over die teksten nadenken en spreken, dat is nou precies wat ‘traditie’ heet. De VKK plaatst zich nadrukkelijk buiten de christelijke traditie. Zij kiest niet voor katholicisme, maar voor een hoogst particulier subjectivisme. Haar aanspraak op en uitleg van vrijheid is eenzijdig en plat — vermoeiend, ja, ronduit slaapverwekkend.

Voor ware vrijheid in doorleefd en doorwasemd katholicisme, daarvoor moet je toch echt bij die o zo onmoderne en impopulaire, maar toch ook o zo prachtige, heilige Kerk van Rome zijn.

Gerelateerde artikelen:

17 gedachten over “Onvrij en onkatholiek

  1. Ik ben mijn ‘carrière’ na mijn godservaring van een dikke vijf jaar geleden begonnen bij Hans Stolp en ben kort daarna ook bij de VKK uitgekomen. Uiterlijk gezien zéér katholiek (en het moet gezegd: ik heb daar een boel geleerd over de liturgie, wat ik in mijn kinderjaren nooit heb meegekregen). Maar toen ik steeds meer richting RKK ging w.b. mijn geloof, werden een aantal (niet alle!) VKK-ers, zowel leken als priesters erg intolerant. Ze vonden de RKK een achterhaalde club, het Lam Gods (wat geen plaats heeft in de VK-liturgie, maar wat ik altijd in stilte bad) bracht ‘de donkerte van de zonde’ in de Mis, enz. Ik kon er op een gegeven moment mijn draai niet meer vinden, zeker niet toen er ook nog een vrouw tot priester gewijd zou gaan worden. Alhoewel de gemeenschap an sich fijn was (op die kritische lui na dus, maar bijv onze eigen priester was zo niet), heb ik er afscheid genomen.

    Overigens kan ik me wel voorstellen dat het bijzonder is om een kamer direct boven het Allerheiligste te hebben, maar ondanks de toch wel bijzondere dingen die ik in de VKK mee heb gemaakt, betwijfel ik zéér sterk of de Hostie daar wel daadwerkelijk geconsacreerd wordt. Ik dacht eerst van wel, maar zou nu eerder zeggen: nee, de sacramenten zijn er ongeldig.

    Voor ware vrijheid in doorleefd en doorwasemd katholicisme, daarvoor moet je toch echt bij die o zo onmoderne en impopulaire, maar toch ook o zo prachtige, heilige Kerk van Rome zijn.

    Amen, bro! 🙂

  2. Hier ook een amen, hoewel ik niet weet of ik wel tot die prachtige heilige Kerk van *Rome* behoor, ik moet dringend eens opzoeken wat de Kerk van Rome daar zelf over leert.

    Ik behoor in ieder geval tot de prachtige heilige Kerk van Christus, niet tot een kerk van esoterische ‘wijsheden’ en zweverige gnostiek..

  3. @ Kattekliek: Bedankt voor het delen van die episode uit je ‘carrière’, interessant om te lezen! Ik twijfel er overigens ook niet aan dat er veel heel aardige en goedwillende mensen in die kerk rondlopen. Da’s overal zo. Ik wil hen niet bekritiseren, slechts wat bedenkingen noemen bij alles wat ik lees over deze kerk.

    @ Jona: Ach ja, ik koppel die Universele Kerk van Christus een beetje als vanzelf aan de zetel van Petrus, dat moet je deze roomse jongen maar niet al te zeer kwalijk nemen. 😉 Maar dat is eerder inclusief dan exclusief bedoeld, hoor.

  4. sinds het ontstaan van de vrij-katholieke kerk uit de oud-katholieke kerk (begin 20-e eeuw) heeft in de vrij-katholieke kerk de gnostiek een belangrijke rol gespeeld. sinds enkele decennia speelt ook in de oud-katholieke kerk de gnostiek een steeds grotere rol (de appel valt nooit ver van de boom). de overeenkomst blijkt onder andere uit de mogelijkheid in beide kerkgenootschappen vrouwen tot het ambt te “wijden”. met al die dienstdoende priesteressen, die hun vruchtbaarheidsriten uitvoeren aan het altaar, waan je je in een oude tempel van astarte en/of cybele. deze kerkgenootschappen voeren dus ten onrechte het woord katholiek en kerk in hun naam!

  5. Nogal heftig allemaal. Is dit eigenlijk bedoeld als een discussie? Ik zou wel eens een meer genuanceerd geluid willen horen. Zó verschrikkelijk lijkt me die VKK nou ook weer niet, te oordelen naar het weinige wat ik ervan weet.

  6. By the way, diezelfde intolerantie jegens het ‘Lam Gods’ en “Ik ben niet waardig dat Gij tot mij komt” vind je binnen de zgn. kritisch-katholieken ook, hoor. Helaas is het binnen onze r-k parochoe eveneens uitgebannen, want we mogen ons natuurlijk vooral niet te veel verootmoedigen, daar word je maar somber van of zo (terwijl ik het juist één van de mooiste momenten en meest opluchtende momenten vind: eindelijk ruimte voor je onvolkomenheid!)).

    Dus dat kunnen we niet exclusief de Vrijen verwijten.

  7. Margaretha, ik geef toe dat het allemaal wat weinig genuanceerd is wat ik hier schrijf. Het is inderdaad gedeeltelijk ‘for argument’s sake’, maar aan de andere kant: ik vind ook wel dat veel mensen wat te makkelijk de schouders ophalen en denken/zeggen: ach, als die mensen dat nou zo geloven, ze doen er toch niemand kwaad mee? Ik ben die quasi-onverschilligheid ook gewoon een beetje moe, ik denk dat wij wel eens wat kritischer mogen zijn op dergelijke religieuze aanspraken en ons de vraag stellen: maar wat beweren ze nou eigenlijk? En dat blijkt welbeschouwd op z’n best gewoon nogal mager te zijn, en op z’n ergst ronduit schadelijk.

    Wat je zegt over het Lam Gods ed., daar heb je natuurlijk gelijk in, dat komt helaas ook in r.k.-parochies voor… De ‘Vrijen’ en de ‘Vrijzinnigen’ lijken dan ook verdacht veel op elkaar, inclusief die overwaardering van esoterie en gnostiek.

  8. @ Kerkganger:

    sinds enkele decennia speelt ook in de oud-katholieke kerk de gnostiek een steeds grotere rol (de appel valt nooit ver van de boom)

    Dat er daar vrouwen worden gewijd, heeft absoluut niets met gnostiek te maken. Wel met een protestantse instelling in die Kerk: men is er niet gehoorzaam aan Rome en als men het ergens niet mee eens is, gaat men zijn eigen weg. Incl vrouwenwijdingen dus. Maar Rome is er heel duidelijk over: ze staan in de apostolische successie en – zolang de wijdingen geldig zijn, dus door en van mannen – de sacramenten zijn er onverkort geldig (wat nog niet betekent dat je ze als Rooms-katholiek mag ontvangen). Heel anders dan de VKK, dus.

  9. @ Margaretha: ik ken de VKK zeer goed; ben er anderhalf jaar zowat wekelijks naar de Mis geweest en ben ook verder zeer actief geweest in één van hun kerkgemeentes. De VKK is heel anders dan vrijzinnige RK-parochies. Hun liturgie is zéér traditioneel (vergelijkbaar met de Tridentijnse Ritus, in het Nederlands). Daar moet je in een vrijzinnige RK-parochie zeker niet mee aankomen. Dat zondigheid, schuld enz overboord gegooid zijn, dat is wél een overeenkomst. Maar in vrijzinnig katholicisme vult zich dat niet automatisch in met new-age (meer met: als je goed doet, ben je goed genoeg en kom je wel in de hemel); de VKK draait geheel rond gnostiek en new-age (de ‘Christusgeest in jezelf toelaten’, reïncarnatie enz). Als vrijzinnig katholicisme en VKK echt zoveel op elkaar zouden lijken, zouden er véél meer vrijzinnige katholieken overstappen anar de VKK. Waarheid is dat het een uitstervend kerkgenootschapje is, met minder dan 1000 mensen in Nederland en sterk vergrijsd (en nergens elders op de wereld is het groot). Vrijzinnigen voelen zich er niet thuis vanwege de orthodox aandoende liturgie en waarschijnlijk ook vanwege de zweverigheid.

  10. er zijn wel degelijk gnostische invloeden dan wel opvattingen in de oud-katholieke gemeenschap. een voorbeeld: de huwelijken tussen priesters en priesteressen (toen al!)/nonnen en de uit deze huwelijken geboren kinderen, die beschouwd werden als vrij te zijn van de erfzonde. deze opvatting is weliswaar na een tiental jaren afgekeurd door de oud-katholieke gemeenschap maar heeft dus wel degelijk (rond 1920)bij de poolse oud-katholieke (mariavieten) bestaan.in dezelfde periode hebben de vrij-katholieken zich van de oud-katholieken afgesplitst. ook de kerken die zich gnostisch en katholiek noemen ontlenen alle hun apostolische successie aan de oud-katholieken. het “de novo” onstaan van oncanonieke opvattingen in gemeenschappen met een oud-katholieke of vrij-katholieke signatuur is dus wel wat optimistisch, het is veel meer aannemelijk dat ze al langer hebben bestaan dan wel nooit zijn weg geweest.

  11. Het feit dat een ketterij ook in sommige van onze “moderne” parochies is binnengeslopen, maakt het natuurlijk niet ineens minder ketterij.

  12. Neem af en toe een kijkje op deze website, na een artikel van u in CV-Koers. Als christen (Pinkstergemeente) vind ik dit weer een goed artikel.
    De spijker op de kop. Esoterie en alle aanverwante ruis vind je ook in evangelische gemeenten, niet alleen bij de katholieke kerk. Heel goed om het kaf van het koren te scheiden. Wat nu volgt is een stukje uit de Oogst. “In Colossenzen 2 vers 23 wordt de uitdrukking ‘eigendunkelijke godsdienst’ gebruikt. Het gaat daar over een vorm van geloof die weliswaar in een roep van wijsheid staat en als christelijk wordt voorgesteld, maar dat beslist niet is en slechts dient tot bevrediging van het vlees. Een eigendunkelijke godsdienst is een soort bouwpakket dat de mens naar eigen smaak bij elkaar scharrelt, hier wat, daar wat, tot een hem passend geheel. Zulke mensen zijn er altijd wel geweest, maar we worden er in onze dagen steeds sterker bij bepaald”. En zo is het maar net. Nog even een bevestiging voor uw artikel.

  13. Heerlijk om te zien hoe de o zo open christenen (rooms of niet) reageren op andersdenkenden. Overal zullen er mensen rondlopen die moeite hebben met andere denkbeelden. Dat zal ook niet andrs zijn bij de vrije katholieke kerk. Denk dat onze beste Jezus iets heeft gezegd over een balk in je oog en de splinter in de oog van een ander??? Mischien daar ook naar te handelen?? Trouwens de gnostiek heeft een onschatbare waarde voor je eigen ontwikkeling. Als je graag wilt dat een ander (een instituut zoals het Vaticaan) vertelt of je linksom of rechtsom moet gaan…by all means, knock yourself out. Maar ga niet lopen miepen op het feit dat iemand zijn waarheid vind in de gnostiek. En als je niet kunt begrijpen dat er niet 1 absolute waarheid is, maar velen, dan heb je in mijn ogen helemaal geen snars van Jezus boodschap begrepen. Maar hey…dat is mijn waarheid 🙂 vrede, Namaste, salaam aleikum en al dat mooie uit zoveel mooie tradities gewenst voor jullie!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *