Verlos ons van onze kennersblik

Religie kent geen toeschouwers. Althans: we kunnen uiteraard wel als museumbezoekers langs de bonte prentengallerij van godsdienstige gebruiken schuifelen, en vervolgens als volleerde critici ons deskundig commentaar spuien. Maar welbeschouwd zegt dat niets. We wanen ons dan kenners omdat we datgene wat we zien in keurige kaders van historische, culturele en religiewetenschappelijke feiten en meningen hebben geplaatst, maar raken steeds op z’n best de buitenste schil, de flinterdunne opperhuid van de religie. Religie snappen is eraan deelnemen. Religie kent geen toeschouwers, slechts participanten. Het verschil wordt prachtig geïllustreerd door de korte film Via Dolorosa van Menno Otten.

Voor het tijdschrift Volzin interviewde ik Menno Otten pas geleden over deze film. (Het gehele interview is nu te lezen, in Volzin nr. 3, maart 2014.) Otten vertelde me over hoe hij meermaals naar Malága in Zuid-Spanje was gereisd, waar jaarlijks tijdens de Semana Santa, de Goede Week, verscheidene processies plaatsvinden. Aanvankelijk was hij helemaal niet onder de indruk, bekende hij. Hij keek als een toeschouwer.

“Ik vond het nogal een commerciële poespas. Ik hoorde harde muziek, getrommel, de lampen schenen fel. En ik herinner me dat ik het allemaal niet in me toeliet. Tot op het moment dat de mannen kwamen – de dragers in de processie. Ik zag hun gezichten, de ernst van hun blik. Toen kwam het pas in de volheid bij me binnen. Ik werd tot mijn eigen verbazing heel emotioneel. Die emotie kon ik helemaal niet plaatsen. Achteraf denk ik: ja, ik voelde God daar toch heel sterk. Niet in de poespas eromheen, maar in de gezichtsuitdrukking van die mannen. Dat is de kern van de Semana Santa.”

Still uit Via DolorosaVia Dolorosa toont daarom ook slechts de gezichten van de mannen; om ons te verlossen van onze afstandelijke kennersblik, die voor zulke uitingen van een uitbundiger soort katholicisme de neus ophaalt. Otten daarover:

“Ik denk dat wij in onze streken niet goed met de hoeveelheid metaforen om kunnen gaan. Het is veel te veel beeldtaal voor ons, veel te operatesk. Wij Nederlanders zijn hele goede documentairemakers: wij kijken graag van een afstandje, maar doen er niet aan mee. We slaan het gade, vinden het boeiend, maar dan nog hebben we er meteen heel veel meningen over. Hoe zuidelijker je komt, hoe beeldrijker de mensen zijn, en hoe filmischer ook. Want filmmaken staat of valt met dit soort symbolen, met wonderen, met het onverklaarbare en groteske. Kijk naar zo’n processie: eerst trommels, dan gezangen, dan rozen, dan als klap op de vuurpijl de mannen. Het is zo filmisch.”

Afstand bewaren is amper een optie in deze intrigerende film. Je staat tussen de mannen. Wiegt mee in hun plechtige cadans. Ziet de concentratie op de gezichten en je concentreert je mee. Je voelt hun pijn en uiteindelijk ook hun werkelijk wonderlijke vervoering… een godsbewijs op film, zo je wil, maar uiteraard slechts voor wie geen toeschouwer maar participant wil zijn.

Menno Otten werkt momenteel aan een video-installatie van zijn korte film, die hij in kerken hoopt te kunnen vertonen – een passende omgeving natuurlijk. Maar Via Dolorosa is ook (nog maar enkele maanden!) online te zien, via de documentairewebsite Aeon, en zelfs op een gewoon beeldscherm al indrukwekkend.

Ik zou zeggen: ga Via Dolorosa niet bekijken. Neem eraan deel.

5 gedachten over “Verlos ons van onze kennersblik

  1. Het rationalisme heeft zo zijn mindere kantjes… We verliezen voeling met het mystieke door alles te overanalyseren en te overargumentaliseren (not a word, I know). Waar kan ik trouwens aan deze film ‘deelnemen’?

  2. Weer de plank misgeslagen, Anton de Wit. Op die manier kun je van stierenvechters ook een ‘religieuze’ film maken. Te zien zijn Spanjaarden die zich aanstellen om indruk te maken op de toeschouwers. Typisch machismo. Niks religie.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *