Van gnostici, neopelagianisten en andere trollen

Bij gelegenheid van het verschijnen van de tweede Hobbit-film (die ik trouwens erg vlak en matig vond, en die slechts gered wordt door de prachtige dialoog tussen Bilbo en Smaug tegen het einde) heb ik op Ignis Webmagazine gewezen op de diepe geestelijke band tussen het oorspronkelijke sprookje van J.R.R. Tolkien en de recente pauselijke exhortatie Evangelii Gaudium. Beide veroordelen namelijk de materiële en immateriële hebzucht, en weten zich in hun oplossingsrichting geïnformeerd en geïnspireerd door de traditie van het katholieke sociale denken – van oudsher een derde weg naast liberalisme en socialisme. Wie daarom, zoals veel linkse media deden, juichen dat paus Franciscus een socialist is, slaan de plank pijnlijk mis. Maar wie mopperen dat de paus een socialist of zelfs een marxist is, zoals een boel rechtse katholieken nu doen, slaan de plank ipso facto even mis.

Allereerst – dit punt heb ik al herhaaldelijk gemaakt, maar het kan niet genoeg beklemtoond worden: we kunnen en mogen het palet van kerkelijke posities niet indelen langs de lijnen van de wereldse politiek. Het spectrum van ‘vrijzinnig’ tot ‘orthodox’ laat zich niet één op één vertalen met dat van ‘links’ tot ‘rechts’, ‘progressief’ tot ‘conservatief’. Je komt met dergelijke vlaggen eenvoudigweg niet uit. Van oudsher kun je het katholieke denken op sociaal vlak progressief noemen en op moreel vlak tegelijkertijd conservatief. Ik ken orthodoxe gelovigen die zich in linkse politieke partijen roeren en anderzijds politiek gezien conservatieve of liberale figuren die zich inlaten met vrijzinnig-katholieke actiegroepjes. Een kleine minderheid is zelfs christendemocraat – het kan allemaal.

Monsterverbond

Zomaar wat conservatieven keren terug van hun Ayn Rand-leesclub.
Zomaar wat conservatieven keren terug van hun Ayn Rand-leesclub.

Maar het is waar: er bestaan old alliances (ik blijf in Tolkien-sferen) tussen orthodoxe katholieken en politiek conservatieven, en die verbonden worden noodgedwongen steeds hechter nu traditionele morele opvattingen in heel de westerse wereld steeds verder onder druk komen te staan. Maar hoe belangrijk zo’n strategische gelegenheidsalliantie ook is, het is en blijft wat mij betreft een monsterverbond. Want katholicisme is veel en veel meer dan een paar opvattingen over seksuele moraal en medische ethiek. En daarbij is ook de politieke rechterflank grillig en divers; behalve verstandige conservatieven vind je er ook woeste woekeraars, libertariërs, nationalisten en ander onfris geteisem. In de VS – waar het conservatisme sowieso eeuwenlang geweekt heeft in een azijnbad van rechts-reformatorische rancune – zie je nog het beste hoe dat katholieken in de meeste wonderlijke posities brengt. Denk bijvoorbeeld aan de voormalige vicepresidentskandidaat Paul Ryan; hij profileerde zich niet zonder succes als orthodoxe katholiek, maar dweepte wel met het ronduit antichristelijke hyper-individualisme van Ayn Rand. En veel behoudende Amerikaanse katholieken, die gewoonlijk mensen bij de minste verdenking van heterodoxie dood plachten te slaan met het verzamelde werk van paus Pius X, haalden er de schouders over op. Over selectieve verontwaardiging gesproken.

Masker van vroomheid

Welnu, precies uit die kringen klinkt nu het felste de kritiek op paus Franciscus. Overigens: laten we niet vergeten dat diezelfde kritiek ook reeds op paus Benedictus had geklonken, toen die in zijn meesterlijke encyclieken even stevige noten had gekraakt met de liberale hebzucht. Maar paus Benedictus had nog wat meer krediet in rechts Amerika, dus toen bleef het bij wat binnensmonds gemor. Bij paus Franciscus, die in kringen toch al met grotere argwaan werd gadegeslagen, zijn de reacties feller en geprononceerder; dat het valse etiket ‘marxist’ nu zelfs rondzingt zegt toch wel wat. Onze goede paus haalde er de schouders voor op in zijn interview met La Stampa, en dat kon hij zo laconiek doen omdat hij deze critici er in feite al flink van langs had gegeven in Evangelii Gaudium. En wel in een zeer scherp geformuleerde aanklacht tegen wat hij ‘geestelijke wereldsheid’ noemt (h.2, deel II, par. 93 ev.), die zich “verschuilt achter het masker van vroomheid en zelfs liefde voor de Kerk”. Die kan zich, aldus de paus, op meerdere wijzen manifesteren. Enerzijds in “de verleiding van het gnosticisme”, dat wil zeggen:

“(…) een puur subjectief geloof dat alleen geïnteresseerd is in een bepaalde ervaring of een verzameling ideeën en stukjes informatie die bedoeld zijn om te troosten en verlichten, maar dat iemand uiteindelijk alleen maar gevangen houdt in zijn of haar eigen gedachten en gevoelens.” (par. 94)

Dit is het gemakzuchtige geloof van de relishoppers, van de vrijblijvende tegelteksten en knip-en-plak-liturgen – maar ook dat van de vlucht in een louter esthetisch, ervaringsgericht katholicisme. Of, op een dieper niveau: van hen die het katholicisme verengen tot een identiteit, een particuliere ideologie, tot een soort subcultuurtje met een eigen setje tekens en regels, waarmee men zich onderscheiden kan van andere subcultuurtjes. In de kern van de zaak vloekt dit met wat katholiciteit betekent, namelijk alomvattendheid. Strikt genomen kun je daarom nooit zeggen dat een mens ‘katholiek’ is, zoals de Franse filosoof Rémi Brague al eens scherp opmerkte: slechts de Kerk waartoe wij behoren is in wezen katholiek, maar wij kunnen ons daar, aldus Brague, vanwege onze zondigheid nooit volledig mee identificeren.

Traditionalisten

Dat brengt ons bij de tweede verschijningsvorm van ‘geestelijke wereldsheid’ die paus Franciscus hekelt, namelijk een “zelfgenoegzaam prometheïsch neopelagianisme”. Een mond vol, en je kunt je afvragen of de paus de namen van Prometheus en Pelagius hier niet even lichtzinnig gebruikt als zijn critici die van Karl Marx, maar dit is wat hij er volgens mij mee bedoelt: het soort gelovigen dat meent hun plekje in de hemel reeds verdiend te hebben. Deze mensen, aldus de paus, “voelen zich superieur aan anderen omdat zij zich aan bepaalde regels houden of onverzettelijk trouw blijven aan één bepaalde katholieke stijl uit het verleden”. Hier heeft hij duidelijk vooral de mensen in het vizier die zichzelf graag ‘traditionalisten’ noemen, maar die zich in feite juist met hand en tand verzetten tegen wat de traditie in wezen is – namelijk een levende overlevering van waarden, ideeën, praktijken, gebruiken, enzovoort; met alle intrinsieke diversiteit en dynamiek van dien. Het traditionalisme wenst de traditie stop te zetten, te pauzeren op één hen welgevallig frame in de lange film van de katholieke geschiedenis.

“Op deze manier verandert het leven van de Kerk in een museumstuk of in iets dat het bezit is van een select gezelschap.” (par. 95)

Polarisatie

Nadat hij deze neigingen heeft bekritiseerd, gaat paus Franciscus verder met het hekelen van de onderlinge strijd, van de polarisatie die het kerkelijke leven nu al decennia verlamt.

“Sommigen willen zelfs niet meer leven als een deel van de grotere kerkelijke gemeenschap, maar wakkeren in plaats daarvan een geest van exclusiviteit aan, creëren een ‘inner circle’. In plaats van tot de hele Kerk te behoren in al haar rijke variëteit, behoren zij tot deze of gene groep die zichzelf anders of speciaal vindt.” (par.98)

Een traditionalistische trol staat op het punt een heterodoxe dwerg te villen.
Een traditionalistische trol staat op het punt een heterodoxe dwerg te villen.

Deze neiging bestaat aan beide uitersten van het kerkpolitieke spectrum – les extrêmes se touchent, ook hier. Hier in Nederland kennen we de treurige verhalen van de vrijzinnige parochies die aan zichzelf genoeg hebben, maar we kennen aan de andere zijde de schismatieke traditionalisten. Een van de uitdagingen voor Franciscus zal zijn, om niet nog meer morrende conservatieven in de armen van dergelijke fundamentalistische sektes te jagen. Ik ben daar niet gerust op, zal ik eerlijk bekennen. Wie de verschillende blogs van de rechts-katholieke alliantie (met name in de VS, maar helaas ook in onze contreien) een beetje kent, weet hoe dicht men tegen dergelijke dwalingen aanschurkt. De sfeer is er vaak bijzonder onguur, bitter, cynisch, agressief. Het positieve evangelische elan dat de paus bepleit en voorleeft is daar doorgaans ver te zoeken. Zelfs velen die zeggen zich met ‘evangelisatie’ of ‘apologetiek’ bezig te houden, spenderen in feite slechts lange nachtelijke uren aan het in schreeuwende kapitalen verketteren van andere katholieke personen of organisaties. Wie daar op zoek gaat naar een blijde boodschap komt bedrogen uit – een zwartgallig en vreugdeloos trollenbos is het (voilà, zijn we via een omweg toch weer bij Tolkien). Heus, de cursus ‘vrolijk zijn voor katholieken’ die mijn gewaardeerde zuster-, eh, broedersite Broodje Paap pas lanceerde, zou aan velen van hen welbesteed zijn.

Het is uit die droge kelen dat het nu raspend ‘marxist!’ klinkt. Voor katholieken die trouw willen zijn aan de zetel van Petrus, die erop vertrouwen dat Christus’ plaatsbekleder door de Heilige Geest geleid wordt, geeft dat geen pas. Dat monsterverbond met rechtse trollen, orks en draken is dringend aan heroverweging toe.

17 gedachten over “Van gnostici, neopelagianisten en andere trollen

  1. Goed stuk, maar één ding moet me van het hart: ik ken aardig wat traditionalisten, maar daar zit er niet één bij die denkt zijn toeganskaartje voor de hemel al op zak te hebben, wat hun verdere tekortkomingen (zoals ieder mens die heeft) ook mogen zijn. Ik denk dus niet dat het geschetste beeld van ‘prometheïsch neolpelagianisme’ geldt voor het traditionalisme als geheel.

    1. Bedankt voor je opmerking, Eric. Ik besef dat ik wat weinig specifiek ben geweest in aangeven wat ik met ‘traditionalisten’ bedoel. Het gaat me niet zonder meer om mensen die een traditionele liturgie waarderen (dat doe ik zelf trouwens ook), maar eerder om de mensen die van daaruit in een bepaald soort activisme verzanden. De ‘RadTrads’, zeg maar. Ook dan blijft je opmerking staan dat we ongetwijfeld niet kunnen generaliseren – maar ik denk dat de kritieken van de paus hout snijden.

  2. Beste Anton,

    Heel leuk dat je mijn cursus ‘vrolijk zijn voor katholieken’ vermeldt, maar er moet me toch iets van het hart. Toen ik deze cursus aan het maken was, had ik grootse plannen om daarmee volgend jaar door Times uitgeroepen te worden tot ‘Man of the Year 2014′ vanwege de wereldwijde vrolijkheid die dit zou veroorzaken. Helaas las ik nog voordat hij af was je vorige blog, Last Year’s Man, waarin je deze titel een ‘dubieus eerbetoon’ noemt. Je zult begrijpen dat ik zeer ernstig gekwetst was en danig gefrustreerd omdat mijn plannetje om macht en aanzien te verwerven hiermee in de kiem is gesmoord door mijn bloedeigen zuster-, eh broederwebsite.

    Sindsdien lees ik jouw artikelen niet meer. Het bovenstaande artikel was trouwens wel heel goed, hoewel ik hem natuurlijk ook niet heb gelezen. Vooral die heterodoxe dwerg was hilarisch.

    Hartelijke groet,
    Jaap

    1. Voor de paus zou het een dubieus eerbetoon zijn, Jaap, voor de paus. Niet voor jou. Jij zou het dubbel en dwars verdienen.

      Zo, met dit dubieuze eerbetoon op zak, kun je mijn blog weer met een gerust hart lezen.

  3. Nou, ik hoop maar dat ik niet in beide kampen terecht ben gekomen, anders zou ik het artikel “bouw niet je eigen kerk” toch maar eens weer onder de aandacht willen brengen. Maar afgezien daarvan: het is jammer dat mensen die zich katholiek noemen, wel de eenheid met de Kerk geweld hebben aangedaan. Ik heb het dan over traditionalisten a la mgr. marcel levebvre die totaal van het padje af zijn, maar evengoed durf ik vraagtekens te plaatsen bij uitwassen die je dan vond bij de San Salvatorparochie in het bisdom Den Bosch. En wat de Katholieke Sociale Leer betreft: er zijn genoeg bladen en kranten geweest die misschien niet 1 keer een encycliek hebben gelezen maar nu wel met opmerkingen komen als: “de Paus is socialist” en zelfs “de Paus is Marxist” geworden. Sorry hoor, maar als een gewone Nederlandse vertaling van een Sociale Encycliek (te beginnen bij Rerum Novarum ) tot en met de laatste encycliek zó slecht wordt begrepen, dan vraag ik mij wel eens af of al de moeite die de Kerk doet om het onder de aandacht te brengen, niet tevergeefs is geweest.

  4. Zeer goede analyse.
    Wat betreft het links/rechts en progressief/conservatief: tegen de tijd dat er verkiezingen zijn, komen er steevast twee kieswijzers beschikbaar: 1. kieswijzer en 2. Stemcompas. Een van beide (ik meen de Kieswijzer) onderscheidt alleen in links en rechts; zoals ook Maurice de Hond doet. Stemcompas maakt een assenstelsel: een verticale lijn bevat boven progressie en beneden conservatief; een horizontale lijn vermeldt links links en rechts rechts.
    Na invullen van de vragen blijkt dat de meeste partijen in het vak links boven circuleren (links, progressief); je hebt een paar rechts progressieven in het vak rechtsboven, en SGP komt in het vak rechts onder. In het vak linksonder: links/conservatief sta ik doorgaans moederziel alleen met mijn uitslag. Daar zouden we moeten aantreffen een partij: Rooms Katholieke Verdraagzaamheid en Solidariteit (RKVS), of iets dergelijks. Kunnen wij tenminste ook weer met een gerust hart gaan stemmen.

    1. Ter aanvulling op het stukje hierboven: “links” staat in het kompas voor sociaal, delen en opkomen voor de zwakken en “rechts” voor egoïsme en iedereen moet zo veel mogelijk zijn eigen boontjes doppen, en zo min mogelijk belasting betalen. “Progressief” staat voor vrijzinnig, “alles moet kunnen” en “maak ik zelf wel uit”, conservatief daartegenover staat in het kompas voor ethiek, seksueel terughoudend, huwelijk man en vrouw, maar ik vrees ook voor “fatsoen” à la stropdas en met twee woorden spreken.

  5. Och och, wat een omhaal van ingewikkelde woordjes allemaal toch weer. Mijn antwoord in jip-en-janneketaal: waarom schrijf jij dan voor een ultraconservatief vod als het Katholiek Nieuwsblad, met een extreemrechtse dweper als Henk Rijkers aan het roer?

  6. De paus een socialist? Ik moet weer denken aan vroeger; ‘een rooie katholiek, dat zijn de ergsten’ hoorde ik als kind vaak op verjaardagen thuis.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *